Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2023 r., I FSK 283/23

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2023 r., I FSK 283/23

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 27 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. sp. k. z siedzibą w R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 22 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Rz 523/22 w sprawie ze skargi P. sp. k. z siedzibą w R. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem WSA w Rzeszowie z 20 października 2016 r. sygn. akt I SA/Rz 500/16 w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń 2013 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości Sylwester Marciniak Sędzia NSA

Uzasadnienie

2 I FSK 283/23

UZASADNIENIE

3 Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Rz 523/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę P. sp. k. w R. (dalej: spółka lub skarżąca) o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń 2013 r.

4 W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że spółka jako podstawy wznowienia postępowania podała przesłanki z art. 271 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.), tj. orzekanie przez tego samego sędziego w dwóch postępowaniach dotyczących tego samego zobowiązania podatkowego spółki (sygn. akt I SA/Rz 1134/13 i I SA/Rz 500/16), a także art. 271 pkt 2 p.p.s.a., tj. nienależytą reprezentację w postępowaniu zakończonym prawomocnym wyrokiem z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, gdyż spółka nie posiadała prawidłowo umocowanego w sprawie pełnomocnika.

5 Sąd pierwszej instancji przytoczył stan faktyczny sprawy, w tym wskazał, że skarga o wznowienie postępowania została odrzucona postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Rz 443/18, jako wniesiona z uchybieniem ustawowego terminu. Postanowienie to zostało uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 maja 2022 r., I FSK 2473/18. Sąd zaznaczył, że sąd kasacyjny nie zawarł w uzasadnieniu orzeczenia wyraźnych wskazań co do dalszego toku postępowania i rodzaju oceny, jaka powinna zostać dokonana przez sąd pierwszej instancji.

6 Po przytoczeniu art. 271 pkt 1 i 2, art. 277, art. 280 § 1 i art. 281 p.p.s.a. sąd stwierdził, że w odniesieniu do obu przywołanych przez spółkę podstaw wznowieniowych zaszły podstawy do odrzucenia skargi.

7 W odniesieniu do zarzutu orzekania w sprawie przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy sąd stwierdził, że zarzut ten jest w swej istocie niezasadny, gdyż w sprawie nie zaistniała sytuacja przewidziana wśród przesłanek z art. 18 § 1 pkt 6 i 6a p.p.s.a. Skoro przesłanka z art. 271 pkt 1 p.p.s.a. w swej istocie nie zaistniała, skarga w tym zakresie podlegała odrzuceniu na podstawie art. 281 p.p.s.a.

8 Dokonując natomiast kontroli przesłanki wznowieniowej z art. 271 pkt 2 p.p.s.a., sąd uznał, że w tym zakresie skarga została złożona z przekroczeniem 3-miesięcznego terminu określonego w art. 277 p.p.s.a. W tym względzie chodzi o należytą reprezentację spółki w postępowaniu sądowym zakończonym wyrokiem z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, sąd zwrócił więc uwagę, że składając zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej od tego wyroku spółka w sposób prawidłowy udzieliła pełnomocnictwa doradcy podatkowemu do czynności związanych z zaskarżeniem tego postanowienia i od tej pory, w myśl art. 67 § 5 p.p.s.a., wszelkie pisma związane z tą częścią postępowania sądowego były doręczane pełnomocnikowi ze skutkiem dla strony. Sąd podkreślił, że postanowienie NSA oddalające zażalenie zostało doręczone pełnomocnikowi spółki w dniu 28 listopada 2017 r., stąd należy przyjąć, że z tą datą spółka dowiedziała się o przyczynie wznowienia w postaci braku jej należytego reprezentowania przed sądem. Wyrok objęty skargą o wznowienie postępowania był już wówczas (od dnia 14 listopada 2017 r.) prawomocny. Uznając, że strona dowiedziała się o przyczynie wznowienia co najmniej w dniu 28 listopada 2017 r., a zatem termin z art. 277 p.p.s.a. upłynął z dniem 28 lutego 2018 r., sąd stwierdził, że skarga o wznowienie postępowania złożona dopiero w dniu 12 czerwca 2018 r. została złożona z przekroczeniem wskazanego terminu i podlegała odrzuceniu.

9 W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia spółka wniosła o jego uchylenie i merytoryczne rozpoznanie skargi o wznowienie postępowania sądowego, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Spółka wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

10 Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 281 w zw. z art. 277 i art. 271 pkt 2 p.p.s.a., przez błędne uznanie, że skarga o wznowienie postępowania została złożona po upływie 3-miesięcznego terminu, w którym skarżąca dowiedziała się o podstawie wznowienia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ w konsekwencji błędnego ustalenia początkowej daty, od której należy liczyć termin do złożenia skargi o wznowienie postępowania, została ona bezpodstawnie odrzucona w sytuacji, gdy:

11 1) termin trzymiesięczny do wniesienia skargi o wznowienie postępowania należy liczyć od dnia, w którym strona, a nie jej pełnomocnik, dowiedziała się o podstawie wznowienia, zatem datą, jaką można przyjąć za najwcześniejszy moment, w którym skarżąca uzyskała świadomość o istniejących podstawach wznowienia, była wskazana w skardze data 13 marca 2018 r., w związku z przekazaniem skarżącej w tym dniu uiszczonego wpisu sądowego w kwocie 45 000 zł w urzędzie pocztowym, przesłanej przekazem pocztowym do spółki przez WSA w Rzeszowie tytułem zwrotu uiszczonego wpisu sądowego od odrzuconej skargi kasacyjnej – dopiero w momencie otrzymania zwrotu wpisu skarżąca ustaliła, że zachodzą przesłanki wznowienia wskazane w skardze o wznowienie, a zatem uzyskała świadomość, o której mowa w art. 277 p.p.s.a.,

12 2) ustanowiony przez spółkę pełnomocnik reprezentował ją w sposób nienależyty, w związku z czym należy w sposób szczególny wziąć pod uwagę stan świadomości skarżącej o istniejących podstawach wznowienia oraz datę uzyskania informacji o podstawie wznowienia, a nie moment, w którym nienależycie reprezentujący skarżącą pełnomocnik powziął takie informacje.

13 W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ odwoławczy wniósł o oddalenie tej skargi.

14 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

15 Skarga kasacyjna spółki zasługuje na uwzględnienie.

16 W pierwszej kolejności, z uwagi na zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o rozpoznanie sprawy na rozprawie, należy wskazać, że zgodnie z art. 182 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Ponieważ z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie, skarga kasacyjna mogła być rozpoznana na posiedzeniu niejawnym niezależnie od wniosków stron postępowania w tym zakresie.

17 Wymaga również przypomnienia, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną w jej granicach (z niezachodzącym w przedmiotowej sprawie wyjątkiem zaistnienia przesłanek nieważności postępowania), nie mając uprawnień do uzupełniania bądź precyzowania zarzutów podnoszonych przez stronę, czy formułowanej na ich poparcie argumentacji (por. art. 183 § 1 p.p.s.a.). Z tego też względu poza kontrolą instancyjną pozostaje kwestia odrzucenia skargi o wznowienie postępowania z uwagi na niezaistnienie przesłanki wznowienia z art. 271 pkt 1 p.p.s.a., gdyż w badanej skardze kasacyjnej skarżąca kwestionuje stanowisko sądu pierwszej instancji wyłącznie w zakresie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania co do podstawy wznowieniowej z art. 271 pkt 2 p.p.s.a., tj. skarżąca nie podziela stanowiska sądu, że w odniesieniu do tej podstawy wznowieniowej skarga została wniesiona z uchybieniem ustawowego terminu.

18 Z uwagi na związanie granicami skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny nie będzie się też zajmował takimi zagadnieniami jak fragmentaryczne odniesienie się do zarzutu, czy nieodniesienie się - mimo stosownych wskazań co do dalszego postępowania w wyroku NSA z dnia 31 maja 2022 r., I FSK 2473/18 - do wniosku dowodowego spółki. W podanym względzie spółka nie sformułowała odpowiednich podstaw kasacyjnych (np. naruszenia art. 141 § 4 czy art. 190 p.p.s.a.).

19 Głównym argumentem podnoszonym w skardze kasacyjnej jest to, że sąd pierwszej instancji błędnie zidentyfikował datę, od której należało liczyć termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Zdaniem sądu należało przyjąć, że spółka dowiedziała się o przyczynie wznowienia w dniu 28 listopada 2017 r., tj. w dniu doręczenia pełnomocnikowi spółki odpisu postanowienia NSA o oddaleniu zażalenia spółki na postanowienie o odrzuceniu skargi (kasacyjnej), od tego dnia biegł więc termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Według spółki natomiast należało przyjąć, że spółka dowiedziała się o podstawie wznowienia w dniu 13 marca 2018 r., tj. w dniu zwrotu przez sąd wpisu od odrzuconej prawomocnie skargi kasacyjnej, a zatem skarga o wznowienie postępowania wniesiona w dniu 12 czerwca 2018 r. jest czynnością dokonaną w terminie. Skarżąca podkreśla, że termin powinien być liczony od dnia, w którym to spółka dowiedziała się o podstawie wznowienia, a nie pełnomocnik (który nienależycie reprezentował spółkę).

20 Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko spółki, że sąd pierwszej instancji błędnie przyjął dzień 28 listopada 2017 r. jako początek biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania w oparciu o podstawę z art. 271 pkt 2 p.p.s.a.

21 Przepisem o decydującym dla rozstrzygnięcia znaczeniu jest art. 277 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzymiesięcznym (art. 277 zd 1). Termin ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji - od dnia, w którym o orzeczeniu dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy (art. 277 zd. 2). Należy się zgodzić z Hanną Knysiak-Sudyką, że "Szczególny sposób obliczania terminu przyjęto w sytuacji, gdy podstawę wznowienia stanowi pozbawienie strony możności działania lub brak należytej reprezentacji. Decydująca jest data, w której o orzeczeniu podlegającym zaskarżeniu dowiedziała się: sama strona (jeśli jest osobą fizyczną i ma zdolność procesową), przedstawiciel ustawowy strony (jeśli strona jest osobą fizyczną niemającą zdolności procesowej) lub organ strony (jeśli strona nie jest osobą fizyczną)" (H. Knysiak-Sudyka [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. VI, red. T. Woś, Warszawa 2016, art. 277). Warto w związku z tym zaznaczyć, że bezzasadnie i sąd pierwszej instancji i skarżąca w skardze kasacyjnej odwołują się do ogólnej zasady obliczania terminu, tj. od dnia dowiedzenia się przez stronę o podstawie wznowienia. W badanej skardze kasacyjnej skarżąca błędnie odwołuje się też do konieczności liczenia terminu z art. 277 p.p.s.a. od dnia, w którym strona wiarygodnie dowiedziała się o istnieniu nowych okoliczności faktycznych i mogła ocenić ich prawdopodobny wpływ na wynik sprawy, gdyż skarga o wznowienie postępowania nie została oparta o podstawę z art. 273 pkt 2 p.p.s.a. (tj. z uwagi na późniejsze wykrycie takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu).

22 Przyczyną odrzucenia skargi o wznowienie postępowania w zakresie podstawy wznowieniowej z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. było uznanie przez sąd, że doręczenie odpisu orzeczenia NSA pełnomocnikowi spółki w dniu 28 listopada 2017 r. odniosło bezpośredni skutek dla strony. Pogląd ten jest trafny w świetle przepisów o doręczeniach, jednak nie można zgodzić się z sądem, że w konsekwencji od tego dnia w okolicznościach sprawy biegł termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. Stanowisko sądu w tym zakresie - z uwagi na błędne zastosowanie art. 277 p.p.s.a. - nie uwzględnia szczególnego początkowego zdarzenia wszczynającego bieg terminu, przewidzianego w art. 277 p.p.s.a. in fine. Gdyby bowiem ustawodawca chciał, by również w tym przypadku doręczenie pełnomocnikowi odpisu orzeczenia odnosiło bezpośredni skutek dla strony, nie wymieniłby w art. 277 p.p.s.a. in fine strony, jej organu lub jej przedstawiciela ustawowego, uzależniając wprost początek biegu terminu od powzięcia przez te konkretne podmioty wiedzy o orzeczeniu. Przepisy o doręczeniach nie mogą być wykorzystane do rozszerzenia katalogu tych podmiotów – warto zauważyć, że gdyby przyjąć tok rozumowania sądu pierwszej instancji w tym względzie, termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, mimo treści art. 277 p.p.s.a. in fine, zacząłby biec również np. od dnia odebrania przesyłki zawierającej odpis orzeczenia przez upoważnionego pracownika osoby prawnej (por. art. 67 § 2 p.p.s.a.), czy dorosłego domownika osoby fizycznej (por. art. 72 § 1 p.p.s.a.). Innymi słowy, prawnie skuteczne doręczenie odpisu orzeczenia nie może być automatycznie utożsamiane z dowiedzeniem się o orzeczeniu przez stronę, jej organ lub jej przedstawiciela ustawowego.

23 Ponieważ spółka jako podstawę wznowieniową podnosi brak należytej reprezentacji, termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania należy liczyć od dnia, w którym to spółka (organ uprawniony do jej reprezentacji) dowiedziała się o orzeczeniu. W okolicznościach sprawy będzie to data, w której komplementariusz spółki (organ reprezentujący komplementariusza) uzyskał wiadomość o prawomocności orzeczenia, którego dotyczy skarga o wznowienie postępowania, gdyż - jak już wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 31 maja 2022 r., I FSK 2473/18 - termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania nie może zacząć swojego biegu wcześniej, jak od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. To zatem, że spółka miała wiedzę na temat wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16, gdy był on nieprawomocny (gdyż wniosła od tego orzeczenia skargę kasacyjną) nie ma wpływu na ocenę terminowości wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 271 pkt 2 p.p.s.a.

24 Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd pierwszej instancji oceni, z uwzględnieniem powyższych rozważań, czy skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 20 października 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 500/16 – w zakresie, w którym spółka powołuje się na podstawę wznowieniową z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. – została wniesiona w trzymiesięcznym terminie ustawowym.

25 Ze wskazanych przyczyn za uzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art. 281 w zw. z art. 277 i art. 271 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie w całości.

26 Brak było natomiast podstawy do orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, bowiem zgodnie z uchwałą NSA z dnia 4 lutego 2008 r., I OPS 4/07, przepisy art. 203 i 204 p.p.s.a. nie mają zastosowania, gdy przedmiotem skargi kasacyjnej jest postanowienie sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a takim jest właśnie postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania.

27 Sylwester Marciniak

28 Sędzia NSA