Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 marca 2009 r., II OZ 269/09

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 marca 2009 r., II OZ 269/09

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. W., M. W., M. W. i J. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Wrocławiu z dnia 4 grudnia 2008 r., sygn. akt II SA/Wr 168/06 o odmowie przyznania D. W. prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia [...] grudnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: 1. oddalić zażalenie D. W., 2. odrzucić zażalenie M. W., M. W. i J. W..

Uzasadnienie

2 Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2008 r., sygn. akt II SA/Wr 168/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił D. W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.

3 W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż postanowieniem z dnia 25 lipca 2006 r. Sąd odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 23 czerwca 2008 r., sygn. akt II OZ 635/08. W odpowiedzi na wezwanie o uzupełnienie braku skargi poprzez uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 100 zł, skarżąca złożyła na urzędowym formularzu ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżąca oświadczyła, iż łączny dochód jej oraz jej męża wynosi [...] zł i "całą emeryturę wydaje na korespondencję z Sądem w 200 procesach, a z męża emerytury opłacają niektóre sprawy i brakuje im na chleb." W piśmie z dnia 19 września 2008 r. D. W. oświadczyła, iż nie korzysta z pomocy finansowej opieki społecznej, osób trzecich, nie posiada zdolności kredytowej, a dotychczasowe opłaty uiszcza z pożyczonych pieniędzy. Podała, iż na energię elektryczną wydatkuje [...] -[...] zł, a leki kupują w przypadkach zagrożenia życia.

4 Postanowieniem z dnia 23 września 2008 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy.

5 Rozpatrując wniosek skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu podniósł, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny.

6 Sąd wskazał, iż przesłanką do uwzględnienia kolejnego wniosku strony o przyznanie prawa pomocy może być tylko stwierdzenie, iż od chwili wydania poprzedniego orzeczenia w tym przedmiocie uległa zmianie (na niekorzyść) sytuacja materialna skarżącej, zaś na wnioskodawczyni ciąży obowiązek wskazania takich zmienionych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

7 Sąd stwierdził, iż przedstawione przez skarżącą we wniosku okoliczności istniały już w trakcie rozpoznania poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy i jeśli już to zmieniły się one raczej na korzyść wnioskodawczyni. Nadto pomimo wezwania referendarza sądowego - zmiana okoliczności nie została w większości przez wnioskodawczynię należycie udokumentowana. Sąd podał, że z treści wniosku wynika, iż skarżąca nie ma obecnie nikogo na utrzymaniu (wcześniej miała córkę i ojca), uzyskiwany przez jej rodzinę miesięczny dochód netto wynosi [...] zł, zaś jedyny wskazywany stały wydatek to opłata za energię elektryczną w kwocie [...] -[...] zł. Nadto na obecnym etapie postępowania skarżąca nie jest zobowiązana do poniesienia innych kosztów sądowych oprócz wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł.

8 Sąd podkreślił, że dla uznania wniosku za uzasadniony nie jest istotna wyłącznie aktualna sytuacja majątkowa strony, ale także istnienie możności zgromadzenia środków na koszty w dłuższym okresie, bądź pozyskanie ich w drodze kredytu lub pożyczki, tym bardziej, iż postępowanie w niniejszej sprawie toczy się już od przeszło dwóch lat. Koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami.

9 W ocenie Sądu wniosek skarżącej o ustanowienie adwokata jest nie uzasadniony na obecnym etapie postępowania. Ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem administracyjnym I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy. Natomiast zgodnie z art. 6 ust. 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, czuwając nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać w granicach zakreślonych wskazanym przepisem stosownej pomocy prawnej.

10 Zażalenie na powyższe postanowienie złożyli D. W., M. W., M. W. i J. W., wnosząc o jego uchylenie i zmianę, gdyż jest ono niesprawiedliwe. W uzasadnieniu zażalenia wskazali, iż Sąd pierwszej instancji zażądał od skarżących zawyżonej opłaty w wysokości 500 zł, zamiast 100 zł oraz, że są zmuszani do żebractwa za dochodzenie swoich praw. W ocenie wnoszących zażalenie, w sprawie jest brak podstaw prawnych do żądania opłaty. Nadto podnieśli, że mają dochody poniżej minimum socjalnego, nie mają w domu zimnej wody i ogrzewania.

11 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

12 Zażalenie nie jest zasadne.

13 Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." -wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).

14 Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód.

15 Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.

16 Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.

17 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zbadał przesłanki warunkujące przyznanie D. W. prawa pomocy w zakresie całkowitym i w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dał wyraz swojemu stanowisku.

18 D. W. nie spełnia warunków uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca posiada stały miesięczny dochód, na który składają się emerytura skarżącej w kwocie [...] zł oraz emerytura jej męża w kwocie [...] zł. Ponadto skarżąca jest w - współwłaścicielką działki o powierzchni [...] m2 w N. D. M..

19 A zatem, stwierdzić należy, iż przy stałym miesięcznym dochodzie skarżąca jest w stanie zabezpieczyć środki niezbędne do pokrycia kosztów niniejszego postępowania.

20 Należy zauważyć, że przepis art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

21 W niniejszej sprawie skarżąca, wezwana przez Sąd pierwszej instancji - zarządzeniem z dnia 28 sierpnia 2008 r. - do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, w szczególności przez udokumentowanie danych dotyczących wysokości miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i domu i wskazania źródła ich pokrywania, nie wykonała prawidłowo tego zarządzenia.

22 W odpowiedzi na powyższe zarządzenie Sądu wskazała m. in., nie korzysta z pomocy społecznej ani osób trzecich; nie posiada zdolności kredytowej, zaś opłat dokonywała za pożyczone pieniądze. Jedynym wskazanym, lecz nie udokumentowanym przez D. wydatkiem jest opłata za energię elektryczną kwocie [...] - [...] zł. Skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów dotyczących wydatków na swoje utrzymanie, czy utrzymanie domu. Działanie Sądu pierwszej instancji oparte na podstawie art. 255 p.p.s.a. zasługuje w niniejszej sprawie na aprobatę, gdyż zmierzało do dokładnego zbadania wszelkich okoliczności celem rozpatrzenia wniosku skarżącej. D. W. nie wykazała okoliczności niezbędnych do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast treść oświadczeń złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie daje wystarczających podstaw do uznania, że skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

23 Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie D. W..

24 W tym miejscu należy podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając wniesione zażalenie jest zobowiązany z urzędu badać, czy zostało ono wniesione przez strony do tego upoważnione, gdyż jest to jedna z przesłanek dopuszczalności tego zażalenia. W przedmiotowej sprawie skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia [...] grudnia 2005 r. wniosła D. W.. Natomiast zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 4 grudnia 2008 r. poza D. W., podpisali również M. W., M. W. i J. W..

25 Zgodnie z przyjętą praktyką orzeczniczą, uprawnienie do wniesienia zażalenia przysługuje stronie (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 428).

26 M. W., M. W. i J. W. nie służy prawo zaskarżenia powyższego postanowienia, bowiem nie przysługuje im przymiot strony w niniejszym postępowaniu. A zatem należy uznać, iż zażalenie wniesione przez M. W., M. W. i J. W. na zasadzie art. 180 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., podlega odrzuceniu