Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2008 r., II OSK 1234/07

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2008 r., II OSK 1234/07

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Roman Hauser Sędziowie Sędzia NSA Maria Czapska-Górnikiewicz Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak ( spr. ) Protokolant Elżbieta Maik po rozpoznaniu w dniu 21 października 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej E. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 września 2006 r. sygn. akt II SA/Gd 1039/05 w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z dnia 27 września 2006 r. (sygn. akt II SA/Gd 1039/05) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę E. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2005 r. Nr [...] w przedmiocie uprawnień kombatanckich.

3 W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji orzekł, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] października 2005 r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 1 pkt 1 Kpa oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tj.: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 37 zwana dalej ustawą o kombatantach) po rozpoznaniu wniosku E. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2005r. Nr [...] o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich.

4 W uzasadnieniu wskazano, że z akt sprawy wynika, iż E. K. od dnia 9 września 1939 r. do stycznia 1945 r. wykonywała nieodpłatnie pracę przymusową na rzecz III Rzeszy. Jednak z ustaleń postępowania dowodowego nie wynika, że strona przebywała w jakimkolwiek hitlerowskim obozie w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a, b i c ustawy o kombatantach, a także żeby strona była odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy.

5 Ponadto art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o kombatantach wprowadza zamknięty katalog represji wojennych i okresu powojennego w rozumieniu tejże ustawy i nie dopuszcza uznania za represję okoliczności podanych przez stronę i ustalonych w toku postępowania przez właściwy organ.

6 W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego E. K. podniosła podstawowy zarzut naruszenia prawa materialnego polegający na niewłaściwej interpretacji art. 4 ust. 1 lit. c ustawy o kombatantach. Jej zdaniem, nastąpiło całkowite pominięcie faktu, że w wyniku represji stosowanych przez okupanta w odniesieniu do ludności polskiej skarżąca jako małe dziecko, gdyż od 8 roku życia, zmuszona była do świadczenia ciągłej i nieodpłatnej pracy na rzecz okupanta przez okres od września 1939 r. do stycznia 1945 r., przy czym w okresie tym pozostawała w jego dyspozycji.

7 Ponadto dodała w uzasadnieniu skargi, że była represjonowana przez hitlerowskie władze okupacyjne, ponieważ jako małe dziecko zmuszona została do świadczenia nieodpłatnej pracy fizycznej na rzecz wojska niemieckiego stacjonującego w miejscowości W. w majątku byłego właściciela ziemskiego. Skarżąca wykonywała pracę w systemie ciągłym bez przerw i urlopów. Z kolei z powodu nadmiaru pracy polegającej na wypasaniu bydła, obrządku bydła oraz trzody chlewnej, sprzątaniu pomieszczeń kuchennych i przyległych, a także wykonywania prac pomocniczych w kuchni nie miała możliwości powrotu do domu na noc i z rodziną widywała się tylko sporadycznie.

8 Z tych względów, stwierdza skarżąca, spełnia warunki uzyskania uprawnień kombatanckich zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. c/ ustawy o kombatantach.

9 W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie.

10 Rozpatrując skargę Sąd pierwszej instancji orzekł, że jest ona niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego jak i prawa procesowego. W szczególności Sąd orzekł, że w tej sprawie ma zastosowanie art. 4 ust. 1 cyt. ustawy o kombatantach, który wprowadza pojęcie represji do osób w okresie wojennym. Powyższymi represjami w świetle ustawodawcy są następujące okresy przebywania tych osób:

11 1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:

12 a/ w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,

13 b/ innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,

14 c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,

15 2) z przyczyn narodowościowych i rasowych w gettach,

16 3) z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych:

17 a) w więzieniach oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR,

18 b) na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR,

19 4) w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość.

20 Ponadto, w świetle art. 4 ust. 2 przepisy ustawy stosuje się także do osób, które będąc dziećmi zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji orzekł, że art. 3 pkt 2 i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b/ i c/ i pkt 3 cyt. ustawy o kombatantach oraz rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub

21 obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. Nr 106, poz. 1154) regulują miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby w nich osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzień i obozów NKWD lub będących pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości.

22 Dlatego też w świetle § 6 cyt. rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów innymi miejscami odosobnienia określonymi w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c/ cyt. ustawy o kombatantach, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, są obozy: Gniezno, Jabłonowo, Konstantynów Łódzki, Łódź (ul. Hutora 32), Łódź (ul. Kopernika 53/55), Łódź (ul. Łąkowa 4), Łódź (ul.Żeligowskiego 41/43), Młyniewo, Poznań-Główna, Tczew, Zamość i Zwierzyniec. Oznacza to, orzekł Sąd pierwszej instancji, że nie można zaliczyć pracy przymusowej do represji, w świetle cyt. ustawy o kombatantach, gdyż ustawodawca nie przewidział możliwości zastosowania przepisów tej ustawy w zakresie przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu wykonywania pracy przymusowej.

23 Ponadto Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z akt administracyjnych, a w szczególności z oświadczenia skarżącej z dnia 16 września 1999 r. wynika. że w okresie od września 1939 r. do stycznia 1945 r. była ona zatrudniona przez wojsko niemieckie, stacjonujące w majątku w miejscowości W.. Jednocześnie pracowała przymusowo i nieodpłatnie lecz mieszkała w sąsiedztwie majątku oraz w tym okresie była na utrzymaniu rodziców. Ponadto skarżąca nie tylko nie wykazała lecz nawet nie twierdziła, że przebywała w miejscu odosobnienia wymienionym w cytowanym wyżej rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r.

24 Z tych względów, nie kwestionując faktu, że skarżąca wykonywała nieodpłatnie pracę przymusową na rzecz III Rzeszy Sąd uznał, że z zebranego materiału nie wynika, że skarżąca przebywała w jakimkolwiek hitlerowskim obozie czy też miejscu odosobnienia w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a/, b/ i c/ ustawy o kombatantach, czy też była odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy. Skoro skarżąca nie podlegała represjom wymienionym w przepisach ustawy, to brak było podstaw do przyznania jej uprawnień kombatanckich, orzekł Sąd pierwszej instancji.

25 Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła E. K. działająca przez pełnomocnika z urzędu, zaskarżając w całości powyższy wyrok i wnosząc o jego uchylenie w całości oraz przyznanie kosztów nie uiszczonej pomocy prawnej udzielonej skarżącej według załączonego spisu.

26 W treści skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącej podniósł podstawowy zarzut na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. 2002 r. Nr 42, poz. 371 z późn.zm. ), poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Zdaniem strony skarżącej w okolicznościach faktycznych sprawy, a w szczególności, w których skarżąca wykonywała pracę przymusową na rzecz hitlerowskiego okupanta w okresie od 1939 r. do 1945 r. mamy do czynienia z działaniami zmierzającymi do przymusowego wynarodowienia, ponieważ w istocie odebranie dziecka rodzicom, uniemożliwienie kontaktów z rodziną – często przez długie miesiące – zmuszanie do ciężkiej pracy fizycznej, zmuszanie do nauki języka niemieckiego nosi znamiona działań zmierzających do wynarodowienia.

27 W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik podkreślił przede wszystkim, że " chociaż nie została wysłana bezpośrednio do Rzeszy i w tym sensie nie została definitywnie odseparowana od rodziców, a także nie pracowała w obozie pracy, niemniej jednak proces jakiemu została poddana w trakcie pracy w majątku ziemskim W. nosi, w przekonaniu skarżącej, znamiona procesu wynarodowienia". Ponadto dodał, że E. K. była zmuszona do nauki języka niemieckiego, ponieważ tylko w tym języku mogła porozumiewać się na terenie majątku.

28 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

29 W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu

30 przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - dalej zwanej p.p.s.a. - skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

31 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

32 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

33 Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak)

34 to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej,

35 Oceniając we wskazanych wyżej granicach zasadność wniesionej skargi kasacyjnej w przedmiotowej sprawie, trzeba stwierdzić, że zarzuty nie są zasadne.

36 Wynika to z następujących przesłanek.

37 Po pierwsze, prawidłowo Sąd pierwszej instancji orzekł, że w świetle ustalonego stanu faktycznego w tej sprawie, którego nie kwestionuje strona skarżąca, brak jest podstaw prawnych do przyznania skarżącej uprawnień kombatanckich w świetle dyspozycji art. 21 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c/ i ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn. z 2002 r. Dz.u. Nr 42, poz. 371 ze zm. – zwana dalej ustawą o kombatantach). W tym zakresie chybiony jest zarzut ze skargi kasacyjnej dotyczący zarówno błędnej wykładni jak i niewłaściwego zastosowania art. 4 ust. 2 cyt. ustawy o kombatantach w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy.

38 Wynika to z tego, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji orzekł, że w świetle art. 21 ust. 1 cyt. ustawy o kombatantach określone w tej ustawie uprawnienia kombatanckie przysługują osobom, którym je przyznała decyzja administracyjna, potwierdzająca działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których stanowi w art. 4 tejże ustawy. O spełnieniu tych przesłanek orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w formie powyższej decyzji na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji (art. 22 ust. 1 ustawy).

39 Po drugie, dyspozycja art. 4 ust. 1 m.in. stanowi, że przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym.

40 Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania:

41 1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:

42 a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,

43 b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,

44 c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,

45 Natomiast dopiero dyspozycja art. 4 ust. 2 tejże ustawy o kombatantach stanowi, że przepisy tejże ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Po trzecie, miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby w nich osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b/ i lit. c/ ustawy o kombatantach reguluje rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz.1154). W szczególności w świetle § 6 cyt. rozporządzenia innymi miejscami odosobnienia określonymi w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c/ ustawy o kombatantach, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, są obozy: Gniezno, Jabłonowo, Konstantynów Łódzki, Łódź (ul. Hutora 32), Łódź (ul. Kopernika 53/55), Łódź (ul. Łąkowa 4), Łódź (ul. Żeligowskiego 41/43), Młyniewo, Poznań-Główna, Tczew, Zamość i Zwierzyniec.

46 Oznacza to, co prawidłowo orzekł Sąd pierwszej instancji, że nie pozwala to na zaliczenie pracy przymusowej do represji, o których stanowi ustawa o kombatantach, ponieważ brak jest ustawowych przesłanek zastosowania przepisów tej ustawy i przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu wykonywania pracy przymusowej.

47 Po czwarte, z ustaleń stanu faktycznego w tej sprawie, a w szczególności oświadczenia skarżącej z dnia 16 września 1999 r. wynika, że w okresie od września 1939 r. do stycznia 1945 r. była ona zatrudniona przez wojsko niemieckie, stacjonujące w majątku w miejscowości W.. Ponadto pracowała przymusowo i nieodpłatnie, przy czym mieszkała w sąsiedztwie majątku i w tym okresie była na utrzymaniu rodziców. Skarżąca jednak nie tylko nie wykazała, lecz nawet nie twierdziła, że przebywała w miejscu odosobnienia wymienionym w powołanym wyżej rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. Dlatego też, prawidłowo Sąd pierwszej instancji orzekł, że w tym stanie faktycznym sprawy chociaż skarżąca wykonywała nieodpłatnie pracę przymusową na rzecz III Rzeszy, to jednak nie przebywała w hitlerowskim obozie czy też miejscu odosobnienia w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.a/, b/ i c/ ustawy o kombatantach, a także nie była odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu w rozumieniu art. 4 ust.2 ustawy o kombatantach.

48 Oznacza to, że wbrew zarzutowi ze skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji nie dokonał błędnej wykładni cyt. art. 4 ust.2 ustawy o kombatantach w związku z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., czyli mylnego zrozumienia treści powyższego przepisu jak i niewłaściwego zastosowania czyli tzw. błędu subsumcji, a więc wadliwego uznania, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej.

49 Z tych względów i na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.

50 Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej (adwokatowi) wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.

51 Ponadto, w świetle § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2003 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.