Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014 r., II GZ 587/14

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014 r., II GZ 587/14

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 9 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 29 lipca 2014 r. sygn. akt VIII SA/Wa 928/13 o odmowie przyznania prawa pomocy zakresie częściowym ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia 11 września 2013 r. nr ONW/784/2013 w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata.

Uzasadnienie

2 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 29 lipca 2014 r. sygn. akt VIII SA/Wa 928/13 odmówił skarżącemu A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania adwokata w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] września 2013 r. w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania.

3 Sąd I instancji w uzasadnieniu podał, że postanowieniem z [...] stycznia 2014 r. WSA w W. zwolnił A. Z. od kosztów sądowych, a w pozostałym wnioskowanym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach, wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a jego dochód miesięczny to emerytura w wysokości 1 300 zł, posiada mieszkanie o powierzchni 15 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 3,38 ha. Ponadto nie posiada żadnych oszczędności i przedmiotów wartościowych.

4 Postanowieniem z dnia [...] lipca 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazując, iż na podstawie postanowienia Sądu z dnia [...] stycznia 2014r. został on zwolniony z kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu, zaś wniosek o ustanowienie adwokata nie zasługuje na uwzględnienie.

5 Pismem z dnia [...] lipca 2014 r. A. Z. złożył sprzeciw wskazując w nim, że z uwagi na podeszły wiek (88 lat) nie jest w stanie brać udziału w postępowaniu, gdyż jest chory przez co ponosi duże wydatki na leczenie i nie jest w stanie ponieść kosztów pomocy prawnej bez uszczerbku koniecznego dla własnego utrzymania.

6 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd podał, że dochód skarżącego z emerytury wynosi netto 1 300 zł miesięcznie, prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe, potrzeby mieszkaniowe skarżącego są zaspokojone a został on już zwolniony z kosztów sądowych. Oceniając sytuację majątkową skarżącego w kontekście ustanowienia adwokata Sąd stwierdził, że skarżący został zwolniony od kosztów sądowych i posiadając stały dochód winien wygospodarować środki na opłacenie pełnomocnika, jeżeli jego udział w sprawie uzna za konieczny. Sytuacji majątkowej skarżącego nie sposób bowiem utożsamiać z sytuacją osób nie osiągających żadnego dochodu lub też osiągających dochód na granicy fizycznego przetrwania.

7 A. Z.i złożył zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego uchylenie lub zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy. Zaznaczył, iż jest w trudnej sytuacji materialnej a stan zdrowia nie pozwala na czynne uczestnictwo w sprawie.

8 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

9 Zażalenie skarżącego zasługuje na uwzględnienie.

10 Na wstępie należy poczynić uwagi ogólniejszej natury, dotyczące kosztów postępowania sądowo-administracyjnego.

11 Zgodnie z dyspozycją art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej.

12 Ustawodawca jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony stworzył instytucję pomocy prawnej, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji (Dz. U. z 1997 t., Nr 78, poz. 483 ze zm.). Instytucja ta - uregulowana w oddziale 2 rozdziału 3 p.p.s.a. - stanowi lex specialis względem normy z art. 199 p.p.s.a.

13 Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie całkowitym lub częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pk1 i pkt 2 p.p.s.a., następuje w określonych przypadkach. W zakresie całkowitym, gdy skarżący wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei w zakresie częściowym, gdy strona udowodni, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny.

14 Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.

15 Skarżący w niniejszej sprawie został przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z [...] grudnia 2013 r. zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych z uwagi na trudną sytuację materialną.

16 W ocenie NSA argumentacja Sądu I instancji, w części dotyczącej oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, nie zasługuje na uwzględnienie.

17 W orzecznictwie NSA wskazuje się, że o przyznaniu prawa pomocy bądź odmowie uwzględnienia wniosku decyduje jedynie przesłanka możliwości poniesienia przez stronę pełnych lub częściowych kosztów postępowania (vide postanowienie NSA z dnia 25 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 218/08 LEX nr 443849).

18 Podkreślić także należy, że z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, iż przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynym kryterium podlegającym ocenie jest stan majątkowy strony, a obowiązkiem Sądu jest przyznanie prawa pomocy, jeśli strona wykaże przesłanki określone cytowanym przepisem (vide postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt II SO/Ol 6/08 LEX nr 397553).

19 Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd prezentowany w doktrynie, że sytuacja materialna skarżącego jest jedyną podstawą do orzekania w sprawach o udzielenie prawa pomocy. Wydanie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy motywowanego innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy jest niedopuszczalne, ponieważ nie znajduje uzasadnienia w przepisach prawa (tak J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2006, s. 507).

20 Jednocześnie zauważyć należy, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 240/08 LEX nr 493753).

21 W przedmiotowej sprawie skarżący dopełnił warunków formalnych składając wniosek o przyznanie prawa pomocy i wykazując niemożność poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika z cytowanego orzecznictwa, wbrew stanowisku Sądu I instancji, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu zasługiwał na uwzględnienie. Błędny jest pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który odmawia przyznania prawa pomocy w tym zakresie, wskazując iż skarżący formułuje swoje pisma w sposób czytelny i precyzyjny, tym samym w jego sytuacji nie wymaga on udziału profesjonalnego pomocnika. Nadmienić w tym miejscu również trzeba, że sam fakt udzielenia stronie wskazówek i pouczeń (formułowanych w pismach sądu) nie może zastąpić profesjonalnej pomocy udzielonej przez adwokata, co więcej strona może podjąć określone ustawą działania tylko i wyłącznie z udziałem pełnomocnika. Argumentacja Sądu I instancji, który zauważa, że skarżący prawidłowo sformułował np. skargę, co ma świadczyć o umiejętności samodzielnej obrony swoich racji nie może być zaakceptowana. Przesłanką przyznania stronie prawa pomocy nie jest bowiem brak umiejętności w prowadzeniu własnych spraw, a wyłącznie ustawowe znamię ubóstwa.

22 Biorąc pod uwagę sytuację materialną skarżącego (brak wolnych środków pieniężnych po opłaceniu kosztów utrzymania i leczenia, brak majątku, który mógłby służyć pozyskaniu środków pieniężnych na sfinansowanie kosztów toczącego się postępowania, samotne prowadzenie gospodarstwa domowego), jak również podeszły wiek i stan zdrowia, uznać należy, że strona nie jest w stanie wygospodarować środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych oraz kosztów wynagrodzenia należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi za prowadzenie sprawy. Spełniona zatem została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania adwokata, bowiem skarżący wykazał, że z uwagi na wiek, wydatki i stan majątkowy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

23 Stosownie do art. 188 p.p.s.a., jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku. Zgodnie z dyspozycją art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej.

24 Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. podstawie art.188 w zw. z art. 197 § 2 orzekł, jak w sentencji postanowienia.