Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 września 2012 r., II GZ 289/12

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 września 2012 r., II GZ 289/12

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Gabriela Jyż po rozpoznaniu w dniu 4 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 29 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 804/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] października 2010 r., nr [...] w przedmiocie postępowania egzekucyjnego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B.

Uzasadnienie

2 Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r. oddalił wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] października 2010 r., w przedmiocie postępowania egzekucyjnego.

3 W uzasadnieniu Sąd podał, że ze złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że jest on osobą bezrobotną, utrzymującą się ze stałego zasiłku w kwocie ok. 444 zł. Pomoc na egzystencję otrzymuje z Kościoła oraz od syna.

4 Skarżący w 2011 i 2012 r. wniósł do WSA w B. 149 skarg. W 64 sprawach skarga została odrzucona. Nieuwzględniony wniosek o prawo pomocy na podstawie art. 247 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r. poz. 270), dalej: p.p.s.a., przy odrzuceniu skargi, został w 48 sprawach skontrolowany przez Naczelny Sąd Administracyjny, który oddalił zażalenia w tym przedmiocie.

5 W każdej sprawie J. S. w skardze zawarł wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym. W 18 sprawach otrzymał on prawo pomocy w zakresie całkowitym i reprezentował skarżącego wyznaczony adwokat z urzędu - skargi zostały we wszystkich sprawach oddalone i złożona została opinia o niezasadności składania skargi kasacyjnej.

6 Wojewódzki Sąd Administracyjny podał, że konstrukcja prawa pomocy w zakresie całkowitym ogranicza rolę sądu jedynie do oceny materialnej sytuacji skarżącego tj. czy jest on w stanie ponieść ekonomiczny ciężar kosztów postępowania. Sąd nie ma podstaw do dokonywania jakiejkolwiek oceny zasadności udziału pełnomocnika z urzędu w sprawie, mimo że koszty takiego udziału ponosi zwykle Skarb Państwa. Niewątpliwie tak szeroki dostęp do prawa pomocy w procedurze sądowoadministracyjnej wymaga szczególnie wnikliwej oceny sposobu realizacji tego prawa przez skarżących.

7 Sąd I instancji stwierdził, że prawo do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Uwzględniając znaną mu z urzędu okoliczność zainicjowania przez skarżącego szeregu postępowań, w których złożył on wnioski o prawo pomocy, Sąd uznał za zasadne rozważenie, czy wnioskujący nie nadużył tego prawa.

8 Sąd podał, że postępowania sądowe zainicjowane skargami J. S. "dotyczą rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie".

9 W 24 sprawach J. S. złożył skargi do sądu, które zostały odrzucone a wnioski o prawo pomocy oddalone na podstawie art. 247 ustawy p.p.s.a. Zażalenia na postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalone; na obecnym etapie skarżący ponowił wnioski o prawo pomocy wobec konieczności wniesienia skargi kasacyjnej. Skoro Sąd ocenił już zaistnienie przesłanek z art. 247 ustawy p.p.s.a. oddalając zażalenie, ponowne domaganie się prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu, by oczywistą bezzasadność skontrolować w skardze kasacyjnej, stanowiło w ocenie Sądu I instancji nadużycie prawa do takiej pomocy.

10 Zdaniem Sądu wątpliwy jest cel wnoszenia skarg i domagania się prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika, który i tak (jak dowodzi dotychczasowa praktyka) po oddalonej skardze składał tylko opinię o niezasadności składania skargi kasacyjnej.

11 W zażaleniu J. S. domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 p.p.s.a. przez jego pominięcie i niezwolnienie go od ponoszenia kosztów sadowych.

12 W uzasadnieniu skarżący podał, że Sąd nie zakwestionował jego oświadczenia majątkowego. W przypadku istnienia jego ubóstwa występuje podstawa do zwolnienia go od kosztów sądowych, a takiej możliwości Sąd pierwszej instancji nie rozważał.

13 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

14 Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym zostało kompleksowo uregulowane w art. 243 - 263 p.p.s.a. Ustawodawca uregulował w powołanych przepisach zarówno pozytywne jak i negatywne przesłanki przyznania prawa pomocy. Odmowa przyznania prawa pomocy może nastąpić w sytuacji, gdy nie są spełnione pozytywne przesłanki, bądź w sytuacji, w której co prawda pozytywne przesłanki są spełnione, ale jednocześnie stwierdza się zaistnienie przesłanki negatywnej.

15 Pozytywne przesłanki względem osób fizycznych uregulowane zostały w art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W art. 246 § 1 p.p.s.a., w przeciwieństwie do art. 246 § 2, ustawodawca nie użył sformułowania "może być przyznane". Powyższe oznacza, że w przypadku zaistnienia przewidzianych w przepisie pozytywnych przesłanek Sąd jest zobligowany do przyznania prawa pomocy.

16 Negatywne przesłanki, wyłączające dopuszczalność przyznania prawa pomocy, sformułowane zostały w art. 246 § 3 p.p.s.a. oraz w art. 247 p.p.s.a. Pierwszy z powołanych przepisów wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy strona zatrudnia lub pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy). Z kolei art. 247 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi.

17 Mając na uwadze treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, należy stanowczo podkreślić, że ustawa procesowa nie przewiduje żadnych innych negatywnych przesłanek przyznania prawa pomocy, poza wymienionym w art. 246 § 3 i 247 p.p.s.a. W szczególności przesłanką taką nie jest wnoszenie dużej ilości skarg, nadużycie prawa do sądu, ani fakt, że "postępowania sądowe zainicjowane skargami skarżącego dotyczą rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie".

18 Jakkolwiek wskazane przez Sąd I instancji zagadnienie "nadużycia prawa do sądu" jest problemem sądownictwa, to przepisy prawa nie przewidują odmowy przyznania prawa pomocy z powołaniem się na tę okoliczność. Poza tym wydaje się, że Sąd I instancji przedwcześnie formułuje tezę o nadużyciu prawa do sądu, o którym przecież nie może świadczyć jedynie to, że skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata, który "pomoże mu wykazać, że jego skarga nie powinna zostać odrzucona przez Sąd I instancji, gdyż nie zachodzą ku temu podstawy".

19 Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia podał, że "w 24 sprawach skarżący złożył skargi do sądu, które zostały odrzucone a wnioski o prawo pomocy oddalone (...) z powodu oczywistej bezzasadności skargi. Zażalenia na postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalone; na obecnym etapie Skarżący ponowił wnioski o prawo pomocy wobec konieczności wniesienia skargi kasacyjnej. Skoro Sąd ocenił już zaistnienie przesłanek z art. 247 ustawy p.p.s.a. oddalając zażalenie, ponowne domaganie się prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu, by oczywistą bezzasadność skontrolować w skardze kasacyjnej stanowi nadużycie prawa do takiej pomocy." Z poglądem tym nie sposób się zgodzić. Oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy z powołaniem się na oczywistą bezzasadność skargi może nastąpić najpóźniej wraz z odrzuceniem skargi. W sytuacji, kiedy sąd wyda postanowienie o odrzuceniu skargi i następnie strona chce zakwestionować prawidłowość tego postanowienia skargą kasacyjną, do której wniesienia uprawnieni są jedynie profesjonalni pełnomocnicy i w tym celu wnosi o ustanowienie adwokata – niedopuszczalna jest odmowa wnioskowanego prawa pomocy z powołaniem się na tę samą okoliczność, która była powodem odrzucenia skargi. Doprowadziłoby to bowiem do niedopuszczenia skontrolowania tej okoliczności przez Sąd II instancji.

20 Należy zwrócić uwagę, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 142/12, oddalając zażalenie na postanowienie Sądu I instancji odmawiające przyznania pomocy z powodu oczywistej bezzasadności skargi w niniejszej sprawie, wskazał jednocześnie, że w zażaleniu strona wniosła o ustanowienie adwokata. NSA zwrócił uwagę, że przy rozpoznaniu tego wniosku art. 247 p.p.s.a. nie będzie miał zastosowania.

21 Z przedstawionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.