Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 marca 2011 r., II FSK 1777/09

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 marca 2011 r., II FSK 1777/09

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska–Nowacka (sprawozdawca), Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia WSA del. Beata Cieloch, , Protokolant Janusz Bielski, po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2011 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. S.A. z siedzibą w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 25 czerwca 2009 r. sygn. akt I SA/Ke 195/09 w sprawie ze skargi M. S.A. z siedzibą w K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 27 marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2003 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach, 2) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w K. na rzecz B. Ltd z siedzibą w N. w Republice Cypryjskiej – następcy prawnego M. S.A. z siedzibą w K. kwotę 8.700 (osiem tysięcy siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z dnia 25 czerwca 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 195/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach oddalił skargę M. S.A. w K. (dalej jako: spółka) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 27 marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2003 r., utrzymującą w mocy decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w K. z dnia 22 grudnia 2008 r., nr [...], określającą spółce podatek dochodowy od osób prawnych za 2003 r. w kwocie 539.363 zł.

3 Jak wynika z przedstawionego w uzasadnieniu stanu sprawy organ kontroli skarbowej uznał, że w zeznaniu ostatecznym CIT-8 za 2003 r. spółka zaniżyła dochód do opodatkowania o kwotę 1.098.564 zł i należny podatek dochodowy o kwotę 296.612 zł z uwagi na zaniżenie przychodów z tytułu odsetek należnych spółce od pożyczek udzielonych w latach 2002 i 2003 firmie powiązanej.

4 Spółka udzieliła C. Sp. z o.o. w K. pożyczek na podstawie umów zawartych w dniu 5 grudnia 2002 r. (na kwotę 40.000.000 zł), w dniu 23 grudnia 2002 r. (na kwotę 30.000.000 zł), w dniu 6 stycznia 2003 r. (na kwotę 4.000.000 zł) w dniu 30 września 2003 r. (na kwotę 15.000.000 zł). Wszystkie pożyczki zostały udzielone na okres 5 lat. Naliczone od pożyczki odsetki miały być płatne w całości przy zwrocie pożyczki bądź mogły być spłacane w dowolnej części, w wybranym przez pożyczkobiorcę terminie. Oprocentowanie pożyczek ustalono następująco:

5 - od dnia podpisania umów zawartych w grudniu 2002 r. do dnia 31 grudnia 2002 r. 8,18% w stosunku rocznym;

6 - od dnia podpisania umowy z dnia 6 stycznia 2003 r. do dnia 31 marca 2003 r. 7,39% w stosunku rocznym;

7 - od dnia podpisania umowy z dnia 30 września 2003 r. do dnia 31 grudnia 2003 r. 5,72% w stosunku rocznym;

8 - od 1 stycznia 2003 r. i od 1 kwietnia 2003 r. w wysokości WIBOR 3M powiększonego o marżę 0,5% w stosunku rocznym.

9 Oprocentowanie miało być aktualizowane co 3 miesiące, odpowiednio 1-go stycznia, 1-go kwietnia, 1-go lipca i 1-go października każdego roku i za podstawę wyliczeń strony miały przyjmować stawkę WIBOR 3M powiększoną o marżę 0,5% w stosunku rocznym, obowiązującą na dwa dni robocze przed ww. dniami.

10 Na dzień 31 grudnia 2003 r. spółka z tego tytułu i zgodnie z wymienioną formułą, tj. wg stawki WIBOR 3M + 0,5 %, naliczyła odsetki w kwocie 5.034.836,60 zł i zaksięgowała na koncie "Przychody z odsetek od udzielonych pożyczek". Spółka kwoty tej nie ujęła w przychodach do opodatkowania za 2003 r., ponieważ nie nastąpiła faktyczna zapłata tych odsetek.

11 Organ odwoławczy powołał się na art. 11 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U z 2000 r., Nr 54, poz. 654 ze zm., dalej jako: u.p.d.o.p.) i stwierdził, że warunki umów pożyczek nie były warunkami rynkowymi. Wartość rynkowa odsetek, jakie uzgodniłyby za taką samą usługę podmioty niezależne, byłaby wyższa od ustalonej przez spółkę w umowach z podmiotem powiązanym. Organy porównywały warunki kredytów udzielanych przez banki z warunkami pożyczek, udzielonych przez podatniczkę. Dla oceny rynkowej wartości odsetek uwzględniono warunki zawartych przez spółkę umów, tj. w szczególności 5-letni okres karencji odsetek oraz wpływ tej karencji na wysokość ceny pożyczki, czyli odsetek. Organ kontroli skarbowej zauważył, że na rynku nie udziela się karencji spłaty odsetek na tak długi okres czasu, jak w umowach pożyczek. W celu wyeliminowania różnic w okresach spłaty karencji odsetek na ich cenę organ w związku z tym ustalił hipotetyczny poziom oprocentowania, które zapewniałoby rynkowy charakter przy pięcioletnim okresie karencji w ich spłacie. Zastosowano metodę polegającą na obliczeniu łącznej kwoty odsetek naliczonych od każdej z pożyczek przez 5 lat oraz miesięcznej kapitalizacji naliczonych odsetek, a następnie obliczeniu rocznej stopy procentowej odsetek, jaka powinna być zastosowana na dzień podpisania umów, przy odroczeniu terminu spłaty na 5 lat. Do wyliczenia łącznej kwoty odsetek organ przyjął najniższe oprocentowanie, jakie stosowały banki na dzień udzielania pożyczek na okres 5 lat, w porównywalnych wysokościach. Ponieważ najniżej oprocentowane były kredyty z miesięcznym okresem spłaty odsetek, zastosowano miesięczną kapitalizację odsetek Ponadto przyjęto, że skoro pożyczkobiorca nie musi spłacać odsetek przez 5 lat, to odsetki te można potraktować jako kolejną pożyczkę, od której zostały wyliczone należne odsetki. Skapitalizowane odsetki organ wyliczył przy zastosowaniu najniższej stopy rynkowej oprocentowania na dzień udzielenia pożyczki, zgodnie z § 3 ust. 3 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 10 października 1997 r. w sprawie sposobu i trybu określania dochodów podatników w drodze oszacowania cen w transakcjach dokonywanych przez tych podatników (Dz. U. Nr 128, poz. 833 ze zm., dalej jako: rozporządzenie). Roczną rynkową stopę odsetek wyliczono następnie w oparciu o łączną kwotę odsetek naliczoną za 5 lat z uwzględnieniem kapitalizacji i najniższego oprocentowania na dzień udzielenia pożyczki. Dokonane obliczenia dały podstawę do uznania, że pożyczki zostały zawarte na warunkach nierynkowych. Z tych względów dochody spółki za 2003 r. z tytułu odsetek od pożyczek udzielonych powiązanej z nią C. sp. z o.o., organ określił w drodze oszacowania przy zastosowaniu wskazanej w art. 11 ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. metody ceny niekontrolowanej oraz § 15 rozporządzenia. Dochody te wyliczono przy zastosowaniu metody porównywalnej ceny niekontrolowanej zewnętrznej, określonej w § 4 ust. 2 rozporządzenia.

12 Przy wyliczeniu tych dochodów za punkt wyjścia organ uznał określone w wyżej opisany sposób rynkowe stopy procentowe dla kredytów z terminem spłaty odsetek odroczonym na 5 lat. Z uwagi na brak na rynku tego typu kredytów w oparciu o § 4 ust. 2 rozporządzenia dokonał poprawek, eliminujących różnice poprzez przyjęcie formuły waloryzacyjnej, aktualizującej stopy procentowe stosowane przez banki i podatniczkę. Polegała ona na ustaleniu stopy procentowej w oparciu o sumę dwóch składników, tj. niezmiennej przez cały okres kredytowania marży oraz części zmiennej opartej na wskaźnikach WIBOR. Ponieważ organ zobowiązany był przyjmować do porównania najniższe rynkowe oprocentowanie, przyjęto stawkę WIBOR 1M.

13 Przyjmując ustaloną dla poszczególnych pożyczek wysokość oprocentowania rynkowego w wysokości 8,44%, 9,25%, 8,66% i 5,99% organ drugiej instancji określił wysokość rynkowej stałej marży, zawartej w w/w stawkach procentowych. Marżę tę ustalił poprzez wyliczenie różnicy pomiędzy wysokością wyżej ustalonej rocznej stopy procentowej na dzień udzielenia pożyczki a wysokością najniższego indeksu WIBOR 1M lub stawki bazowej B, stosowanych przez banki na dzień udzielenia pożyczki. Następnie określił kwotę odsetek za 2003 r. od każdej z pożyczek w oparciu o wyliczone stałe marże i WIBOR 1M lub stawkę bazową B - bez stosowania kapitalizacji. Dodatnia różnica pomiędzy wyliczonymi w powyższy sposób odsetkami od danej pożyczki, a kwotą odsetek naliczoną przez spółkę stanowi według organu przychód spółki za 2003 r. określony w drodze oszacowania na podstawie art. 11 u.p.d.o.p.

14 Organ drugiej instancji uznał za nieuzasadnione zarzuty wobec metody kalkulacji stopy procentowej dokonanej przez organ pierwszej instancji jako niekorzystnej dla podatnika, ponieważ została ustalona na dzień zawarcia poszczególnych pożyczek bez analizy zmian najniższych stóp procentowych stosowanych przez banki na przestrzeni lat 2003-2007. Organ podniósł, iż ta część kalkulacji dotyczyła ustalenia wysokości marży, jaką należałoby przyjąć, aby zastosowane oprocentowanie odpowiadało wartości rynkowej. W zawartych przez spółkę umowach zastosowano bowiem formułę WIBOR 3M + marża 0,5%. Marża została przez spółkę przyjęta w wysokości niezmiennej przez cały okres kredytowania. W przedłożonej przez spółkę dokumentacji podatkowej nie zawarto żadnych wyliczeń, z których wynikałaby wysokość tej marży. Spółka powołała się na ogólnikowe w opinii organu drugiej instancji stwierdzenie, że zgodnie z intencją stron wysokość oprocentowania winna być nie niższa niż wysokość najniższych odsetek, jakie pożyczkobiorca musiałby zapłacić podmiotowi niezależnemu za uzyskanie pożyczki na podobny okres w porównywalnych warunkach. W dokumentacji wskazano również listę czynników, w oparciu o które pożyczkodawca ustalił marżę. Organ drugiej instancji podniósł, iż zawarte w dokumentacji stwierdzenia nie zostały poparte żadnymi danymi liczbowymi mogącymi wskazywać, w jaki sposób spółka uwzględniła te założenia ustalając konkretną wysokość marży, tj. 0,5%.

15 Według wyliczeń dokonanych przez organy podatkowe dla poszczególnych umów marża rynkowa powinna wynosić: dla pożyczki w kwocie 40.000.000 zł udzielonej w dniu 5 grudnia 2002 r. - 1,63%; dla pożyczki w kwocie 20.000.000 zł udzielonej w dniu 23 grudnia 2002 r. - 2,00%; dla pożyczki w kwocie 4.000.000 zł udzielonej w dniu 6 stycznia 2003 r. - 1,47%; dla pożyczki w kwocie 10.000.000 zł udzielonej w dniu 30 września 2003 r. - 0,76%. Za nieuzasadnione uznano powoływanie się przez spółkę na przewidywanie wysokości wskaźników WIBOR w przyszłości. Zgodnie bowiem z przepisem § 3 ust. 3 rozporządzenia przy ustalaniu wartości rynkowej przedmiotu transakcji organy podatkowe lub organy kontroli skarbowej nie biorą pod uwagę okoliczności, które nie mogły być znane stronom transakcji w dniu jej zawarcia, a które, jeśli byłyby znane, mogłyby powodować określenie przez strony wyższej lub niższej wartości przedmiotu takiej transakcji. W dniu zawarcia umów pożyczek spółka nie mogła posiadać wiedzy dotyczącej wysokości stopy WIBOR w latach następnych. Umiejętność przewidywania zmian nie została też w żaden sposób ujawniona w sporządzonej dokumentacji podatkowej, gdzie w punkcie dotyczącym metod kalkulacji ceny spółka mogła zawrzeć dane dotyczące przewidywanych wskaźników i sposobu wykorzystania tej wiedzy do wyliczenia wysokości odsetek od pożyczek.

16 Nieuzasadniony jest zdaniem organu drugiej instancji także zarzut naruszenia § 15 rozporządzenia w związku z § 4 ust. 3 tego rozporządzenia poprzez błędną wykładnię powołanych przepisów polegającą na uznaniu, że transakcja kredytu jest porównywalna do transakcji pożyczki. Pożyczki, jako źródło finansowania działalności gospodarczej stosowane na rynku są, zdaniem organu drugiej instancji, najbardziej porównywalne do kredytów bankowych. Spółka, tak jak i banki, prowadziła zarobkową usługową działalność gospodarczą. W 2003 r. przychody z odsetek od udzielonych pożyczek stanowiły ponad 70% wartości wszystkich przychodów spółki. Kredyty bankowe spełniają podobne funkcje ekonomiczne i są ze swej istoty produktami podobnymi do pożyczek. Tak spółka, jak i banki są podmiotami prawa handlowego i podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych.

17 Organ drugiej instancji podniósł również, że w dokumentacji podatkowej sporządzonej przez spółkę dla transakcji zawartych z C. Sp. z o.o. w pkt 4 jednoznacznie powołano się na stosowaną przez banki formułę: Koszt Kredytu = WIBOR 3M + Marża. Oznacza to, jego zdaniem, że spółka przy kalkulacji ceny (wysokości oprocentowania) odnosiła się do kredytów bankowych, a nie innych form finansowania.

18 Spółka złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji wraz z poprzedzającą ją decyzją organu pierwszej instancji. Zarzuciła:

19 1). naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

20 - § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia poprzez uznanie za prawidłowe analizy stosowanych cen transferowych z tytułu zawartych pożyczek w oparciu wyłącznie o zewnętrzne porównanie cen, w sytuacji, gdy możliwe jest dokonanie porównania wewnętrznego cen, w odniesieniu do umów pożyczek zawartych przez skarżącą spółkę z podmiotami niepowiązanymi w rozumieniu art. 11 u.p.d.o.p., tj. spółkami D. Sp. z o.o., P. (U.) Sp. z o.o. i P. Sp. z o.o.;

21 - § 3 ust. 3 rozporządzenia przez uznanie za prawidłowe porównania warunków transakcji do warunków, które mogłyby ustalić między sobą podmioty niepowiązane bez uwzględnienia wszystkich elementów kalkulacyjnych wysokości odsetek, które są brane pod uwagę przez podmioty niepowiązane, a w szczególności przez nie uwzględnienie tendencji zmian wskaźników WIBOR na potrzeby kalkulacji rynkowej stopy oprocentowania;

22 - § 15 w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia poprzez błędną wykładnię powołanych przepisów polegającą na uznaniu, że transakcją porównywalną do umowy pożyczki jest umowa kredytu udzielonego na podstawie przepisów Prawa bankowego;

23 - art. 11 u.p.d.o.p. oraz 12 ust. 4 u.p.d.o.p. w związku z § 15 rozporządzenia przez ustalenie dodatkowego przychodu po stronie skarżącej z tytułu odsetek od udzielonych pożyczek, w rozliczeniu za rok podatkowy za który odsetki te nie są należne i są wypłacane;

24 - art. 11 u.p.d.o.p. w zw. z § 15 rozporządzenia poprzez uznanie, iż pozwalają one na ocenę rynkowości innych niż cena (wysokość odsetek) elementów umowy pożyczki;

25 2). naruszenie przepisów postępowania, tj.:

26 - art. 122, art. 191 oraz art. 210 § 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r., Nr 8, poz. 60 ze zm., dalej: O.p.) przez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz wybiórcze analizowanie materiałów dowodowych, w szczególności nieuwzględnienie wszystkich okoliczności udzielenia pożyczek przez skarżącą spółkę oraz nieustosunkowanie się do elementów które skarżąca wskazała jako istotne różnice pomiędzy pożyczką a kredytem bankowym;

27 - art. 121 § 1 O.p. poprzez rozstrzygnięcie wątpliwości co do stosowania przepisów prawa oraz okoliczności stanu faktycznego na niekorzyść podatnika oraz nieodniesienie się do wszystkich istotnych argumentów, podnoszonych przez skarżącą na etapie postępowania kontrolnego i odwoławczego.

28 W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w K. wniósł o jej oddalenie.

29 W piśmie procesowym z dnia 12 czerwca 2009 r. spółka, ustosunkowując się do odpowiedzi na skargę, podtrzymała zarzuty i wnioski zawarte w skardze. Dodatkowo podkreśliła, że organy nie uwzględniły okoliczności związanych z ponoszeniem przez banki administracyjnych kosztów udzielenia kredytu, obowiązkowych rezerw zawiązywanych przez banki, kosztów zabezpieczenia spłaty kredytu, kosztów wywiadu i informacji bankowej. Powyższe koszty mają w ocenie skarżącej wpływ na wysokość i warunki płaconych na rzecz banków odsetek. W przedmiotowej sytuacji skarżąca ich nie ponosi, co ma bezpośrednie przełożenie na wysokość i warunki płatności odsetek uzgodnionych przez skarżącą i C. Skarżąca podkreśliła, że organ nie wykazał, w jaki sposób istnienie powiązań pomiędzy skarżąca a spółką C. wpłynęło na fakt ustalenia przez te spółki odsetek (cenę transakcji).

30 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

31 Według Sądu istotą sporu pomiędzy stronami przedmiotowego stosunku sądowoadministracyjnego jest ocena zdarzeń mających znaczenie fiskalne, wpływających na wysokość zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych skarżącej spółki. Kwestią zasadniczą pozostaje zasadność i prawidłowość podważenia przez organy podatkowe wysokości wynagrodzenia spółki z tytułu pożyczek pieniężnych udzielonych podmiotowi powiązanemu kapitałowo.

32 Zdaniem Sądu, organy podatkowe prawidłowo zastosowały w niniejszej sprawie prawo materialne, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy poddany został rzeczowej i kompletnej analizie. Dokonana ocena dowodów nie była dowolna, a uwzględniając zasady logiki i doświadczenia życiowego, nie naruszała granic zakreślonych w art. 191 O.p. Ocena ta znalazła również należyte odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, które odpowiada wymogom określonym w art. 210 § 4 O.p. Organy podatkowe dokonały także właściwej subsumcji normy prawa materialnego pod prawidłowo ustalony stan faktyczny.

33 Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia organów w niniejszej sprawie stanowił art. 11 ust. 4 pkt 2 w zw. z ust. 1 u.p.d.o.p. Regulacja ta jest odstępstwem od zasady wyrażonej w art. 7 ust. 1 u.p.d.o.p.

34 W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, organy sprostały tym wymaganiom. Ustalenia faktyczne organów mieszczą się w hipotezie tej normy prawnej i posiadają cechy logicznych wniosków wynikających z zebranego materiału dowodowego.

35 Bezspornym bowiem jest również między stronami, że związki spółki z C. Sp. z o.o. mają charakter powiązań kapitałowych, o których mowa w art. 11 ust. 7 u.p.d.o.p., albowiem spółka posiadała 43,82% udziałów w spółce C. Z kolei jako kontrahent skarżącej spółki C. (pożyczkobiorca) otrzymywała świadczenia z tytułu zawartych umów pożyczek na warunkach korzystniejszych od wolnorynkowych. Jak wykazały to w toku postępowania organy wartość rynkowa odsetek, jakie uzgodniłyby za takie same usługi podmioty niezależne jest wyższa od ustalonej przez spółkę w umowach z podmiotem powiązanym. Ustalenia te znalazły szczegółowe odzwierciedlenie w uzasadnieniach podejmowanych w sprawie przez organy decyzji.

36 Organy wykorzystując w tym względzie bogaty materiał porównawczy dostarczony przez banki ustaliły dla poszczególnych zakwestionowanych umów wysokość marży na moment zawierania umów, a następnie obliczyły dochód z tytułu odsetek za 2003 r. posługując się jako drugim elementem obok marży wskaźnikiem WIBOR.

37 Prawidłowość działania organów w tym zakresie potwierdziła również szczegółowa analiza przestawionych przez spółkę zarzutów. W ocenie Sądu nie zasłużyły one na uwzględnienie.

38 Naruszenia zasady prawdy obiektywnej, tj. art. 122 O.p., zasady zaufania, tj. art. 121 O.p., przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów, tj. art. 191 O.p. oraz wymogów formalnych uzasadnienia zaskarżonej decyzji, tj. art. 210 § 4 O.p. spółka upatrywała w braku ustosunkowania się organu do jej argumentów co do doboru materiału porównawczego. W ocenie Sądu wybór tego materiału, w aspekcie przyjętej metody szacowania, został w sposób należy uzasadniony. Organ dał temu wyraz w uzasadnieniu decyzji w sposób wystarczający. Argumenty organu w tym zakresie są logiczne, przejrzyste i nie można im przypisać dowolności. Zaskarżona decyzja również w tej kwestii nie uchyla się spod kontroli Sądu.

39 Dodatkowo spółka zarzucając organowi naruszenie art. 121 O.p. stwierdziła, że "wszelkie wątpliwości, co do stosowania przepisów prawa zostały rozstrzygnięte na niekorzyść podatnika". Analizując przebieg procesu decyzyjnego organu Sąd nie dopatrzył się takowych jego wątpliwości. Organ w swych działaniach jest przekonywujący, konsekwentny, a interpretacja stosowanych przepisów jednoznaczna. Znalazło to również odzwierciedlenie w uzasadnieniu prawnym decyzji.

40 Zdaniem Sądu odnosząc się do merytorycznej strony rozstrzygnięcia, wyrażono prawidłową ocenę prawnopodatkową ustalonego stanu faktycznego. Sąd nie dopatrzył się naruszenia przez organy przepisów prawa w stopniu kwalifikowanym, co z punktu widzenia kryterium kontroli sądowej, stanowi jedyną przesłankę do wyeliminowania zaskarżonego aktu z obrotu. Również zarzuty spółki w tym zakresie nie zasługują na uwzględnienie.

41 Odnośnie kwestionowania przez spółkę przyjętej metody zewnętrznego zamiast wewnętrznego porównania cen, Sąd wskazał, że metody te mogą być stosowane alternatywnie. Analiza przepisu art. 11 ust. 2 u.p.d.o.p. i § 4 ust. 4 rozporządzenia każe uznać za podstawową i pierwszorzędną metodę oszacowania dochodu przy pomocy metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, która polega na porównaniu ceny ustalonej w transakcjach między podmiotami powiązanymi z ceną stosowaną w porównywalnych transakcjach przez podmioty niezależne i na tej podstawie określeniu wartości rynkowej przedmiotu transakcji zawartej między podmiotami powiązanymi. Z kolei w ramach stosowania tej metody porównania dokonuje się na podstawie cen, jakie stosuje dany podmiot na danym lub porównywalnym rynku w transakcjach z podmiotami niezależnymi (wewnętrzne porównanie cen) lub na podstawie cen, jakie stosują w porównywalnych transakcjach inne niezależne podmioty (zewnętrzne porównanie cen) - § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia. Przepisy te nie krępują więc organów podatkowych, co do przyjęcia sposobu porównania cen, tj. wewnętrznego lub zewnętrznego, pozostawiając organom wybór. W niniejszej sprawie w ramach stosowania powyższej normy prawnej organ uzasadnił wybór i przyjął do porównania ceny, jakie stosują w porównywalnych transakcjach inne niezależne podmioty. Organ opisał również na czym, jego zdaniem, polegają zależności pomiędzy skarżącą a wskazywanymi przez nią do porównania podmiotami, a które to zależności nie pozwalają na dokonanie porównania wewnętrznego. Takie stanowisko organu zasługuje na akceptację, gdyż ma na celu zobiektywizowanie cech materiału porównawczego. Sam zaś brak formalnych powiązań kapitałowych w 2003 r. pomiędzy spółką a wskazywanymi przez nią do porównania podmiotami, zdaniem Sądu, nie dyskwalifikuje przesłanek organu dla zastosowania zewnętrznego porównania cen. W świetle opisanych przez organ wątpliwości miał on podstawę do odrzucenia porównania cen wewnętrznych. Między innymi relacje nadzorcze i kontrolne zarówno względem kontrahenta zakwestionowanych transakcji jak i podmiotów formalnie niepowiązanych, a wskazywanych przez spółkę do porównania są zbliżone. Dlatego, w ocenie Sądu, dokonany przez organy i w świetle przepisów dopuszczalny wybór nie był dowolny, spełnia kryteria adekwatności i znajduje odzwierciedlenie w materiale dowodowym.

42 Zarzut naruszenia § 3 ust. 3 rozporządzenia, w szczególności przez nieuwzględnienie tendencji zmian wskaźnika WIBOR na potrzeby kalkulacji rynkowej stopy oprocentowania, w ocenie Sądu, nie zasługiwał na uwzględnienie. Prawidłowo organy dla ustalenia marży rynkowej pożyczki przyjęły WIBOR znany w dacie zawierania umów. Takie działanie organów, wbrew twierdzeniu skargi znajduje oparcie w powołanym przepisie. Postulowane przez Skarżącą uwzględnienie zmian WIBOR w aspekcie 5-letniej karencji spłaty odsetek doprowadziłoby do wyeliminowania i to ex post czynnika ryzyka zmiany wartości nabywczej pieniądza, który jest nieodłącznym elementem przy zawieraniu umów pożyczki czy też kredytu. Prawidłowo więc organ skalkulował wysokość marży dla każdej z pożyczek nie uwzględniając okoliczności, które nie mogły być znane kontrahentom w dniu zawierania umów, tj. abstrahując od postulowanej przez stronę przewidywalności zmiany wskaźnika WIBOR w momencie zawierania umów. Nieprzekonywujące są w tym zakresie twierdzenia spółki, co do długookresowej (pięć lat) umiejętności przewidywania zmiany wskaźnika WIBOR. Stąd zaakceptować należało przyjęty przez organy mechanizm wyliczenia marży dla poszczególnych umów pożyczek. Przy wyliczeniu natomiast w drodze oszacowania dochodu spółki z tytułu odsetek w 2003 r. organy prawidłowo uwzględniły zmiany wskaźnika WIBOR. Uprawnionym również było przyjęcie do wyliczeń WIBOR 1M oraz miesięcznej karencji, jako stosowanych przez banki dla porównywalnych świadczeń, przy zastosowaniu najniższego oprocentowania.

43 Również zarzut błędnego uznania za porównywalne umowy pożyczki i kredytu bankowego, a tym samym przyjęcia do wyliczeń nieadekwatnego materiału porównawczego nie zasługuje na uwzględnienie. Eksponując go spółka wskazała na liczne różnice pomiędzy tymi dwiema umowami. Mimo jednak istniejących niewątpliwie różnic (w aspekcie systemowym i normatywnym), w świetle rachunku ekonomicznego i celu tych umów, są to najbardziej zbliżone do siebie produkty rynku finansowego. W szczególności podobieństwo to jest wyraźne, gdy umowy te służą finansowaniu działalności gospodarczej. Przy czym znamiennym jest, co słusznie podkreślił również organ, że działalność spółki w zasadniczej części koncentruje się na udzielaniu pożyczek, z czego pochodzi ponad 70% wartości wszystkich jej przychodów. Profil działalności spółki w przedmiotowym zakresie zbliżony jest więc do bankowego. Również sama spółka w skardze stwierdza, że jej intencją było zawarcie umowy pożyczki na warunkach rynkowych, przy kalkulacji ceny pożyczek przyjęła mechanizm jej ustalania typowy dla kredytów bankowych, tj. WIBOR + marża. Skoro zaś spółka przy kalkulacji ceny (wysokości oprocentowania) odnosiła się do kredytów bankowych, a nie innych form finansowania, to wbrew jej twierdzeniom, prawidłowo organy uznały też, iż brak jest uzasadnienia do porównywania udzielonych przez spółkę pożyczek do dopłat, obligacji czy też depozytu nieprawidłowego. Dodatkowo należy zauważyć, że na porównywalność tych umów (pożyczki i kredytu) wskazuje również odpowiednie stosowanie przez banki do udzielanych pożyczek pieniężnych przepisów prawa bankowego dotyczących zabezpieczenia spłaty i oprocentowania kredytu. Sąd nie podzielił też twierdzeń spółki, jakoby organy nie odniosły się do eksponowanych przez nią różnic. Uzasadnienie organów w tym zakresie jest rzeczowe i nie można mu przypisać cech dowolności.

44 Nie zasługują również na uwzględnienie stwierdzenia strony, że nie ponosi ona żadnych kosztów udzielanych pożyczek, co stanowiłoby, jej zdaniem, przesłankę dla korekty, porównując umowę kredytu i pożyczki. Sama strona przeczy też temu twierdzeniu, jak wyżej już wskazano oświadczając, że "intencją skarżącej było zawarcie umowy na warunkach rynkowych". W świetle m.in. takiego twierdzenia i wykazywania przez spółkę cech rynkowych przyjętych stóp procentowych uprawnionym było i nakazanym prawnie, co szczegółowo wyjaśniły organy, przyjęcie do wyliczenia najniższych stóp procentowych obowiązujących na rynku w momencie zawierania przedmiotowych umów pożyczki. Sama redakcja przepisu § 15 rozporządzenia nie przesądza zaś o normatywnym zakazie porównywania, w aspekcie ustaleń prawnopodatkowych, umów pożyczek i kredytów.

45 Nie zasługuje też na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 12 ust. 4 w zw. z art. 11 u.p.d.o.p. oraz § 15 rozporządzenia. Sąd podzielił w tym względzie twierdzenie organów, że art. 11 u.o.d.o.p. stanowi samodzielną podstawę do określenia wysokości dochodu i należnego podatku. Wynika to wprost z brzmienia tego przepisu i jak już wyżej wskazywał Sąd, przepis ten jako szczególny stanowi wyjątek od zasady wyrażonej w art. 7 u.p.d.o.p. Wbrew więc twierdzeniom skargi w takiej sytuacji nie ma zastosowania art. 12 ust. 4 u.p.d.o.p.

46 Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 11 u.o.d.o.p. w związku z § 15 rozporządzenia poprzez uznanie, iż przepisy te pozwalają na ocenę rynkowości innych niż cena (wysokość odsetek) elementów umowy pożyczki. Organy odniosły się bowiem do ceny (wysokości najniższych odsetek) w przypadku udzielenia pożyczek na podobnych warunkach przez niezależne podmioty. Dla oceny rynkowej wartości odsetek uwzględniono warunki zawartych przez spółkę umów, tj. w szczególności 5-letni okres karencji odsetek oraz wpływ tej karencji na wysokość ceny pożyczki, czyli odsetek. Przy czym spółka zaprzecza samo sobie, bo w skardze wskazywała, że § 15 ust. 3 rozporządzenia daje podstawę do przyjmowania dodatkowych kryteriów pozwalających na ustalenie czy wartość ceny rynkowej została określona prawidłowo.

47 Wbrew twierdzeniom spółki organ wyjaśnił, w jaki sposób istnienie powiązań pomiędzy skarżącą spółką a spółką C. wpłynęło na fakt ustalenia przez te spółki odsetek (cenę transakcji). Otóż organ m.in. stwierdził, że wartość rynkowa odsetek, jakie uzgodniłyby za taką samą usługę podmioty niezależne jest wyższa od ustalonej przez spółkę w umowach z podmiotem powiązanym.

48 Dyrektor Izby Skarbowej w K., wydając zaskarżoną decyzję, prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego, jak również nie naruszył zasad postępowania podatkowego, w tym zasady prawdy obiektywnej. Sąd podzielił stanowisko organów, tak w zakresie ustaleń faktycznych, jak i argumentacji prawnej.

49 W skardze kasacyjnej spółka zarzuciła wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach:

50 1. naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 174 pkt 1 p.p.s.a. poprzez:

51 - błędną wykładnię art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 4 pkt 2 i art. 7 ust. 2 u.p.d.o.p. polegającą na uznaniu, że art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p. stanowi samodzielną podstawę do określenia przez organy kontroli skarbowej i organy podatkowe momentu powstania przychodu z tytułu odsetek od pożyczek w sposób odmienny niż wynika to z art. 12 ust. 4 pkt 2 i art. 7 ust. 2 u.p.d.o.p. oraz z postanowień zawartych umów pożyczek, co skutkowało określeniem przychodów z tytułu odsetek od pożyczek za okresy roczne, w sytuacji, gdy w treści wiążących spółkę z pożyczkobiorcami umów pożyczek termin zapłaty odsetek – determinujący moment powstania przychodu podlegającego opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych – został powiązany z terminem zwrotu kwoty głównej pożyczki lub terminem spłaty wg wyboru pożyczkobiorcy,

52 - niewłaściwe zastosowanie art. 11 ust. 1 i 2 u.p.d.o.p. oraz § 4 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia polegające na uznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach za prawidłowo dokonany przez organy I i II instancji sposób określenia przychodu spółki z tytułu odsetek od pożyczek w oparciu o porównanie zewnętrzne, tj. poprzez odniesienie się do transakcji dokonywanych przez podmioty niezależne, niepowiązane – banki, przy równoczesnym pominięciu faktu, że w tym samym okresie spółka zawierała umowy pożyczek identyczne co do zasad ustalenia i płatności odsetek od pożyczek z podmiotami niezależnymi (niepowiązanymi ze spółką), tj. D. sp. z o.o., P. (U.) sp. z o.o. i P. sp. z o.o., co w konsekwencji skutkowało (i) dokonaniem porównania warunków, na jakich spółka zawarła umowy pożyczki z podmiotem powiązanym, tj. C. sp. z o.o. wyłącznie z warunkami umów kredytu zawieranymi przez banki (porównanie zewnętrzne) oraz (ii) zakwestionowaniem rynkowości tych umów pożyczek w sytuacji, gdy spółka równolegle na takich samych zasadach udzielała pożyczek podmiotom niepowiązanym,

53 - niewłaściwe zastosowanie § 15 i § 4 ust. 3 rozporządzenia, będące konsekwencją uznania, że umowy pożyczek zawarte przez spółkę są transakcjami porównywalnymi na danym rynku w rozumieniu powołanych przepisów do umów kredytu zawieranych przez banki, w szczególności poprzez nieuwzględnianie różnic pomiędzy umowami pożyczek i umowami kredytu, które w sposób istotny wpływają na możliwość ustalenia wartości rynkowej wynagrodzenia z tytułu udzielonych pożyczek oraz poprzez brak dokonania analizy czynników określających porównywalności, tj. analizy cech charakterystycznych dla porównywalnych usług, analizy funkcjonalnej, warunków ekonomicznych i strategii przedsiębiorstw;

54 - niewłaściwe zastosowanie § 4 ust. 1 i § 3 ust. 3 rozporządzenia poprzez uznanie za prawidłową i odpowiadającą metodzie zewnętrznej ceny niekontrolowanej przyjętą przez organy I i II instancji metodykę i kalkulację wartości rynkowej wynagrodzenia z tytułu udzielonych pożyczek (odsetek), w sytuacji, gdy kalkulacja ta obarczona jest błędami o charakterze rachunkowym oraz z zakresu metodyki wyliczeń, jak również oparta jest na błędnych założeniach,

55 - niewłaściwe zastosowanie przepisów § 3 ust. 3, § 4 ust. 1 - 4 i § 15 rozporządzenia, art. 11 ust. 1 i 2 u.p.d.o.p. w zw. z art. 217 Konstytucji RP polegające na uznaniu, że dochód spółki może być określony na podstawie przepisów rangi rozporządzenia w sytuacji, gdy – zgodnie z art. 217 Konstytucji RP – określenie wszystkich istotnych elementów podatku, w tym przedmiotu opodatkowania może być dokonane wyłącznie w drodze ustawy.

56 2. naruszenie przepisów postępowania – art. 174 pkt 2 p.p.s.a., polegające na naruszeniu:

57 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, co skutkowało utrzymaniem w obrocie prawnym zaskarżonej decyzji, która została wydana z naruszeniem art. 122, art. 191 oraz art. 210 § 4 O.p., wobec:

58 i) niewyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w szczególności niedokonania analizy czynników określających porównywalność transakcji – analizy cech charakterystycznych porównywanych usług, analizy funkcjonalnej, warunków ekonomicznych i strategii przedsiębiorstwa, które miały wpływa na wysokość ceny rynkowej odsetek.

59 ii) braku wystarczającego wyjaśnienia przyczyn pominięcia w analizie porównawczej transakcji zawartych przez spółkę z D. sp. z o.o., P. (U.) sp. z o.o. i P. sp. z o.o., tj. umów pożyczek udzielonych podmiotom niepowiązanym ze spółką, w rozumieniu art. 11 u.p.d.o.p.,

60 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, co skutkowało utrzymaniem w obrocie prawnym zaskarżonej decyzji wydanej z naruszeniem art. 121, art. 122 i art. 197 O.p., a co jest konsekwencją uznania przez WSA zaskarżonym wyrokiem, że oparcie przez organ podatkowy wyliczenia wartości rynkowej odsetek wyłącznie na własnych kalkulacjach jest działaniem odpowiadającym prawu, pomimo że organy I i II instancji dla ustalenia wysokości odsetek posłużyły się ustaloną przez siebie formułą wyliczeń uzyskaną bez wymaganej w tym zakresie wiedzy specjalistycznej z zakresu finansów i matematyki finansowej,

61 - art. 3 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe dokonanie kontroli działalności administracji publicznej i przyjęcie, że wydane decyzje są zgodne z prawem, mimo zaniechania przez WSA wyjaśnienia kwestii, dlaczego przyjęta przez organy I i II instancji metoda ustalenia wartości rynkowej odsetek jest prawidłowa, pomimo braku specjalistycznej wiedzy w tym zakresie przez organy I i II instancji,

62 - art. 141 § 4 p.p.s.a. i art. 174 Konstytucji RP, poprzez brak uzasadnienia zaskarżonego wyroku w sposób odpowiadający wymogom prawa, tj. poprzez nie odniesienie się do wszystkich argumentów podnoszonych przez spółkę na poparcie stawianych zarzutów, co skutkuje niemożliwością pełnego poznania przez spółkę motywów rozstrzygnięcia oraz oceny ich poprawności. W konsekwencji, trudności w dokonaniu powyższych ocen czynią utrudnionym zrozumienie argumentów, którymi kierował się WSA zajmując stanowisko zaprezentowane z zaskarżonym wyroku,

63 - art. 134 p.p.s.a. poprzez niezastosowanie przez WSA w zaskarżonym wyroku przepisu art. 217 Konstytucji RP, zgodnie z którym wszystkie istotne elementy podatku, w tym przedmiot opodatkowania powinny być dokonane wyłącznie w drodze ustawy.

64 Spółka zaskarżyła wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach w całości i w tym zakresie wniosła o jego uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

65 Dyrektor Izby Skarbowej w K. nie skorzystał z możliwości udzielenia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Na rozprawie jego pełnomocnik wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.

66 Po wniesieniu skargi kasacyjnej skarżąca spółka została przejęta przez inną spółkę- B. z siedzibą na C. Spółka przejmująca podtrzymała skargę kasacyjną.

67 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

68 Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie z uwagi na trafność części podniesionych w niej zarzutów.

69 Strona postawiła w niej zarzuty oparte na obu podstawach kasacyjnych wymienionych w art. 174 p.p.s.a. Zarzuty naruszenia przepisów postępowania odnoszą się zarówno do stanu faktycznego, przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia, jak i do uzasadnienia wyroku. Rozpoznać je zatem należy w pierwszej kolejności. Jeśli uzasadnienie wyroku nie pozwala na prześledzenie toku rozumowania Sądu pierwszej instancji, który doprowadził go do sformułowanej w wyroku oceny legalności zaskarżonego aktu, to taki wyrok uchyla się spod kontroli instancyjnej i nie pozwala na ocenę zasadności innych zarzutów. Prawidłowość zastosowania prawa materialnego także można oceniać dopiero wówczas, gdy nie istnieją wątpliwości co do faktów prawnie znaczących.

70 Zgodnie z art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie wyroku składać się musi ze zwięzłego przedstawienia stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienia. W przypadku, gdy sąd uwzględnia skargę, uzasadnienie powinno także zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie podkreśla się, że w ramach zwięzłego przedstawienia stanu sprawy sąd powinien również wyjaśnić przyjętą przez siebie podstawę faktyczną rozstrzygnięcia (tak w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09, opubl. w ONSAiWSA z 2010 r., nr 3,poz. 39). Przedstawienie zarzutów nie może ograniczyć się wyłącznie do ich przytoczenia, ale obliguje sąd do odniesienia się do nich i wskazania, dlaczego zasługują (bądź nie zasługują) one na uwzględnienie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2010 r., II FSK 1718/08, opubl. w Lex pod nr 595912, z 7 stycznia 2010 r., I FSK 1423/08, opubl. w Lex pod nr 593596, z dnia 10 czerwca 2009 r., II FSK 288/08, opubl. w Lex pod nr 511298). Wskazanie i wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia powinno zaś polegać nie tylko na przytoczeniu przepisów, jakie w ocenie sądu winny mieć zastosowanie w sprawie, ale także przedstawienia toku rozumowania, jaki doprowadził sąd do określonego rozstrzygnięcia (por. powołany wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 stycznia 2010 r., I FSK 1423/08). Nie można bowiem zapominać, że funkcją uzasadnienia wyroku jest przekonanie strony, że sąd dokładnie zapoznał się ze sprawą, przeanalizował ją we wszystkich istotnych aspektach i podjął rozstrzygnięcie odpowiadające obowiązującemu prawu. Ma ono również umożliwić sądowi odwoławczemu kontrolę instancyjną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2010 r., I FSK 1784/08, opubl. w Lex pod nr 593712, z dnia 17 września 2009 r., II OSK 1233/08, opubl. w Lex pod nr 597169, z 19 lutego 2009 r., I FSK 72/08, opubl. w Lex pod nr 519287).

71 Trafnie zarzuca strona skarżąca, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku wymogom tym nie odpowiada. Odniesienie się w uzasadnieniu do zarzutów skargi, aczkolwiek formalnie zostało dokonane, nie pozwala jednak, z uwagi na jego ogólnikowość bądź wewnętrzne sprzeczności, na prześledzenie toku myślenia Sądu, który doprowadził Sąd do stwierdzenia, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

72 Sąd pierwszej instancji przytoczył wprawdzie wszystkie zarzuty, podniesione w skardze, jednakże nie wyjaśnił w dostateczny sposób, dlaczego niektórych z nich nie uznał za słuszne.

73 Przytaczając treść art. 11 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że przepis ten przewiduje więcej niż jedną przesłankę, od spełnienia której uzależnione jest jego zastosowanie. Podkreślił bowiem, że pierwszą (a więc nie jedyną) i podstawową przesłanką zastosowania tego szczególnego przepisu jest wykazanie przez organ podatkowy korzystniejszych warunków wykonywania świadczeń pomiędzy podmiotami powiązanymi. Na spełnieniu tej przesłanki Sąd skupił się w uzasadnieniu wyroku. Art. 11 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p. w zw. z ust. 1 tego przepisu ma jednak zastosowanie wyłącznie wówczas, gdy ustalone lub narzucone warunki różnią się od warunków, które ustaliłyby między sobą podmioty niezależne i gdy warunki te wynikają z faktu powiązań. Nie wystarczy zatem, aby warunki ustalone przez podmioty powiązane były warunkami nierynkowymi, ale konieczne jest, aby wynikały one z faktu powiązań między podmiotami zależnymi (obie przesłanki muszą być spełnione łącznie, por. R.Pęk w: S.Babiarz, L.Błystak, B.Dauter, A.Gomułowicz, R.Pęk, K.Winiarski, Podatek dochodowy od osób prawnych. Komentarz, Wrocław 2009, s. 251-252, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2000 r., I SA.Gd 790/99, opubl. w :Podatek dochodowy od osób prawnych pod red. B.Dautera, Warszawa 2006,s.138).

74 Pojęcie podmiotu zależnego zostało zdefiniowane przez ustawodawcę w art. 11 ust. 4-7a u.p.do.p. Zarzut niewykazania tej drugiej przesłanki został podniesiony przez spółkę w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym (w piśmie złożonym w toku postępowania) i opisany przez Sąd pierwszej instancji przy przedstawianiu zarzutów strony skarżącej. Sąd uznał zarzut ten za niezasadny, jednak ograniczył się (przy jego ocenie) do ogólnikowego stwierdzenia, że organ między innymi stwierdził, że wartość rynkowa odsetek, jakie uzgodniłyby za taką samą usługę podmioty niezależne jest wyższa od ustalonej przez spółkę w umowach z podmiotem powiązanym (s. 27 uzasadnienia). Na podstawie tak lakonicznej wypowiedzi Sądu nie sposób zatem wywieść, czy Sąd pierwszej instancji uważał, że w każdym przypadku powiązań między podmiotami (w rozumieniu powołanych przepisów) ustalenie warunków nierynkowych uzasadniało domniemanie, że są one wynikiem powiązań, czy też w jego ocenie inne jeszcze fakty wskazane przez organ przemawiały za tym, by stwierdzić, że warunki te były wynikiem powiązań. Skoro bowiem Sąd przyjął, że przesłanka nierynkowości warunków jest pierwszą (a więc nie wyłączną) przesłanką stosowania art. 11 ust. 4 u.p.d.o.p. i jednocześnie wskazał , że organ "między innymi stwierdził", że ustalono zaniżone odsetki, to tym samym sugerował, że o przyjęciu wpływu powiązań na warunki umów świadczyły także inne okoliczności, których jednak w uzasadnieniu nie sprecyzował. Wpływ powiązań na ustalenie warunków umów pożyczek był zaś, jak wskazano wyżej, kwestią mającą wpływ na wynik sprawy, skoro jest to jedna z przesłanek, od których ustawodawca uzależnił możliwość zastosowania art. 11 ust. 4 u.p.d.o.p. Nie można także nie zauważyć, że spółka umowy na warunkach identycznych jak z podmiotami powiązanymi zawarła także z podmiotami, które w znaczeniu tego przepisu nie mogły być uznane za powiązane. Sąd, jak wynika z jego rozważań dotyczących wybranej przez organ metody określenia dochodu w drodze oszacowania, zauważył ten fakt, jednak nie odniósł się do niego w aspekcie zarzutu dotyczącego braku wpływu powiązań kapitałowych na warunki umów pożyczek. Lakoniczność wypowiedzi Sądu nie pozwala na kontrolę prawidłowości rozstrzygnięcia w tym zakresie.

75 Trafnie również zarzuca strona skarżąca, że Sąd nie wyjaśnił w sposób dostateczny, dlaczego uznał przyjętą przez organ metodę szacowania dochodu za prawidłową. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku w tej części jest również bardzo ogólnikowe i ogranicza się w istocie do stwierdzeń o prawidłowości doboru materiału porównawczego w aspekcie przyjętej metody szacowania, logiczności i przejrzystości wywodów organów, przekonywującym i konsekwentnym działaniu organu, jednoznacznej interpretacji przepisów dokonanej przez organy. Zgodzić się należy z Sądem pierwszej instancji, że ustawodawca nie preferuje żadnej z metod szacowania za pomocą metody porównywalnej ceny niekontrolowanej i pozostawia organowi wybór między metodą wewnętrznego porównania cen i zewnętrznego porównania cen. Nie oznacza to jednak, że swoboda organu w tym zakresie jest nieograniczona. Szacowanie dochodu, także w przypadku wskazanym w art. 11 ust. 4 u.p.d.o.p. powinno doprowadzić do wskazania dochodu jak najbardziej zbliżonego do tego, jaki strona mogłaby osiągnąć, gdyby powiązania nie istniały. Organ winien zatem w uzasadnieniu wskazać, dlaczego wybrał konkretną metodę i czy pozwoli ona na osiągnięcie rezultatu w postaci prawidłowego oszacowania dochodu (por. R.Pęk, op. cit. , s. 258). Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko organów, że w tym przypadku wewnętrzne porównanie cen nie byłoby w pełni obiektywne, bowiem podmioty, z którymi strona zawarła umowy pożyczek w tym samym okresie też pozostają w pewnej zależności od strony skarżącej. Nie wyjaśnił jednak, na jakiej podstawie (wynikającej z przepisów prawa) uznał, że transakcje z podmiotami, które (co Sąd przyznał) nie są podmiotami powiązanymi w rozumieniu art. 11 ust. 4 u.p.d.o.p., nie mogą stanowić obiektywnego materiału porównawczego. Jest to zaś istotne, skoro przez podmioty niezależne rozporządzenie nakazuje traktować podmioty, między którymi nie występują związki, o których mowa w art. 11 ust. 1 i ust. 4-7 u.p.d.o.p. (§ 1 ust. 4 pkt 3 rozporządzenia). Występowanie innych niż wskazane w art. 11 ust. 1 i ust. 4-7 powiązań między stronami umów nie daje zatem podstaw do uznania, że podmioty te nie są niezależne, a warunki ustalone między nimi- z tego tylko powodu nierynkowe. Nie można także nie zauważyć, że organ nie ustalił dochodu na podstawie identycznych transakcji (bowiem jak sam przyznał, takie na rynku nie występują), przy jego obliczaniu stosował zatem poprawki, mające w jego ocenie wyeliminować ewentualne istotne efekty takich różnic poprzez dokonywanie wielu operacji arytmetycznych. Sąd uznał tę metodę za prawidłową, ale nie wyjaśnił w uzasadnieniu, dlaczego zarzut przyjęcia błędnej metodologii wyliczeń, choćby zastosowania do obliczeń stawki WIBOR M1 zamiast przyjętej w umowie WIBOR M3 i mimo stosowania także przez banki 3-miesięcznej karencji w spłacie odsetek, uznaje za niezasadny. Za takie wyjaśnienie nie można uznać twierdzenia Sądu, że wykorzystano bogaty materiał porównawczy, a obliczenie dochodu z tytułu odsetek uwzględniało marżę ustaloną przez organy i WIBOR czy też wskazanie, że WIBOR 1M oraz miesięczna karencja są stosowane przez banki dla porównywalnych świadczeń przy zastosowaniu najniższego oprocentowania. Organy winny bowiem dobrać najbardziej zbliżone do ocenianych transakcje zawarte na warunkach rynkowych, a w odniesieniu do tego typu transakcji- te najniżej oprocentowane (§ 15 ust. 2 rozporządzenia). Z uzasadnień decyzji nie wynika, czy istotnie przy zastosowaniu stawki liczonej przy uwzględnieniu WIBOR 1M i miesięcznej kapitalizacji odsetek koszt kredytu jest niższy niż przy stawce WIBOR 3M. Zarzut, że różnice w oprocentowaniu pożyczek udzielonych przez skarżącą a kredytem bankowym mogą wynikać z faktu mniejszego ryzyka jej udzielenia i nieponoszenia w związku z tym dodatkowych kosztów zabezpieczeń i monitorowania ryzyka niewypłacalności pożyczkobiorcy, Sąd zbył stwierdzeniem, że skoro zamiarem spółki było zawarcie umów na warunkach rynkowych, to przyjęcie oprocentowania rynkowego kredytu jest jak najbardziej uzasadnione. Sąd nie wskazał przy tym podstawy prawnej takiego twierdzenia, w szczególności nie odniósł się do tego zarzutu w kontekście treści § 15 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia, który nakazuje uwzględnienie wszystkich istotnych okoliczności związanych z konkretnym przypadkiem, choć w dalszej części uzasadnienia stwierdził, że § 15 pozwala na ocenę rynkowości innych niż odsetki elementów umowy pożyczki i że w związku z tym organy prawidłowo oceniły warunki umów pożyczek pod kątem rynkowości odsetek i okresu karencji. Nie wiadomo zatem, z jakich przyczyn uznał podniesioną przez stronę okoliczność związaną z mniejszym ryzykiem pożyczkodawcy niż kredytodawcy- banku za nieistotną.

76 Wskazane wyżej wady uzasadnienia powodują niemożność dokonania kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w zakresie oceny zarzutów naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 122, art. 191, art. 210 § 4, art. 121, art. 122 i art. 197 O.p., a także niewłaściwego zastosowania art. 11 ust. 1 2 u.p.d.o.p. oraz § 4 ust. 1, 2, 3, 4 i § 15 rozporządzenia. Skoro nieznane są w istocie motywy uznania przez Sąd postępowania dowodowego za zupełne, uzasadnienia decyzji za prawidłowe, a stanu faktycznego i metody szacowania za odpowiadające wskazanym wyżej przepisom prawa materialnego, to nie można merytorycznie odnieść się do zarzutów naruszenia powołanych w podstawach kasacyjnych i wskazanych wyżej przepisów. Naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. powoduje zatem konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach do ponownego rozpoznania, mogło ono bowiem mieć wpływ na wynik sprawy.

77 Niezasadny natomiast jest zarzut naruszenia art. 3 § 1 i § 2 oraz art. 1 § 1 p.p.s.a. Przede wszystkim należy stwierdzić, że strona zarzuciła naruszenie przepisu nieistniejącego - art. 1 p.p.s.a. nie został podzielony na jednostki redakcyjne, nie sprecyzowała też dostatecznie zarzutu naruszenia art. 3 § 2 tej p.p.s.a. Ten ostatni przepis dzieli się bowiem na punkty. Ponadto art. 1 definiuje pojęcie sprawy sądowoadministracyjnej, zaś art. 3 – określa kognicję sądów administracyjnych. W tym przypadku Sąd pierwszej instancji dokonywał kontroli działalności administracji publicznej poprzez rozpoznanie skargi, działał zatem w granicach swego umocowania. Nieprawidłowe dokonanie kontroli, poprzez naruszenie obowiązujących sąd przepisów postępowania, nie może być uznane za naruszenie wskazanego art. 3 § 1 i 2 p.p.s.a.

78 Sąd nie naruszył także art. 134 p.p.s.a. poprzez niezastosowanie art. 217 Konstytucji RP. Nie można bowiem podzielić poglądu skarżącej spółki, iż elementy konstrukcyjne podatku zostały w przypadku szacowania dochodu określone w akcie prawnym podstawowym- rozporządzeniu. Art. 11 u.p.d.o.p. zawiera bowiem regulacje dotyczące zarówno podmiotu, przedmiotu, jak i podstawy opodatkowania. W ust. 2 i ust. 3 art. 11 wskazano metody szacowania podstawy opodatkowania, zaś w ust. 9 tego przepisu upoważniono ministra właściwego do spraw finansów publicznych do określenia, w drodze rozporządzenia, sposobu trybu określania dochodów w drodze oszacowania, według metod wymienionych w ust. 2 i 3. Metody szacowania zostały zatem określone w ustawie, a w rozporządzeniu jedynie nastąpiło ich doprecyzowanie w granicach ustawowego upoważnienia. Nie było zatem podstaw do odmowy zastosowania przepisów rozporządzenia. Zauważyć należy, że zgodność z Konstytucją przepisów rozporządzenia nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2009 r., II FSK 732/08, dostępny w Bazie orzeczeń-www. orzeczenia.nsa.gov.pl).

79 Nie jest także uzasadniony zarzut naruszenia art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 4 pkt 2 i art. 7 ust. 2 u.p.d.o.p. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że przepis ten daje organom podatkowym możliwość określenia momentu powstania przychodu w sposób odmienny niż wynika to z art. 12 ust. 4 pkt 2 i niż to wynika z umów pożyczek. Przede wszystkim podkreślić należy, że art. 12 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p. nie określa momentu uzyskania przychodu, a przychody wyłączone z opodatkowania (neutralne podatkowo, por. uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2011 r., II FPS 6/10, dostępną w Bazie orzeczeń- www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto , jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p. jest przepisem szczególnym, który nakazuje opodatkować dochód, który faktycznie nigdy nie zostanie otrzymany z uwagi na warunki umów, jakie ustaliły między sobą podmioty powiązane, więc dochodu jedynie możliwego do uzyskania, a nie dochodu faktycznie uzyskanego (por. też R.Pęk, op.cit., s. 250-252). Organy podatkowe przyjmują zatem dla celów obliczenia podatku dochód ustalony w drodze oszacowania, jaki strona mogłaby osiągnąć, gdyby stosowała w stosunkach z podmiotem powiązanym warunki rynkowe. Organy oceniają tym samym, czy w danym roku podatkowym strona, działając na warunkach rynkowych, dochód taki mogła osiągnąć.

80 Powołany wyżej zarzut w zakresie, w jakim odnosi się już do warunków umów pożyczek i szacowania dochodu w badanym roku podatkowym jest w istocie zarzutem niewłaściwego zastosowania art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p. Takiego zarzutu strona jednak nie postawiła, a więc Naczelny Sąd Administracyjny, związany granicami skargi kasacyjnej, (art. 183 § 1 p.p.s.a.) odnieść się do niego może.

81 Z tych względów na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.

82 O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 209, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).