Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 lutego 2022 r., III FSK 4914/21

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 lutego 2022 r., III FSK 4914/21

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia NSA Dominik Gajewski, Sędzia WSA (del.) Paweł Dąbek (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 1 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2021 r. sygn. akt III SA/Wa 327/21 w sprawie ze skargi M.J. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 2 grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od M.J. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie kwotę 460 (słownie: czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z 24 czerwca 2021 r., sygn. akt III SA/Wa 327/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi M. J. (dalej: Skarżący) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie (dalej: Dyrektor IAS) z 2 grudnia 2020 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym, uchylił zaskarżone postanowienie.

3 Z przedstawionego przez WSA w Warszawie stanu sprawy wynika, że Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego W. – Ś. (dalej: Naczelnik PUS) wszczął postępowanie egzekucyjne do majątku Skarżącego na podstawie tytułu wykonawczego z 6 września 2019 r. wystawionego przez Dyrektora C. O.F.P.P. S.A. (dalej: Wierzyciel), obejmującego należność z tytułu opłaty abonamentowej RTV za okres od stycznia 2014 r. do kwietnia 2019 r. Pismem z 30 października 2019 r. Skarżący wniósł na podstawie art. 33 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2018 r. poz. 1314 ze zm. – dalej: u.p.e.a.) zarzut do prowadzonego postępowania egzekucyjnego, wnosząc o umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na błąd co do osoby zobowiązanego. W uzasadnieniu wskazał, że nie mógł zarejestrować odbiornika w okresie na jaki powołuje się Wierzyciel, tj. marzec 1994 r., ponieważ był wtedy niepełnoletni i nie posiadał dowodu osobistego. Z powyższego wywodzi, że Wierzyciel błędnie oznaczył osobę wobec, której skierował egzekucję.

4 Wierzyciel postanowieniem z 27 lutego 2020 r. uznał zarzut zgłoszony w sprawie postępowania egzekucyjnego za nieuzasadniony, które zostało utrzymane w mocy postanowieniem z 1 lipca 2020 r. Po otrzymaniu stanowiska Wierzyciela Naczelnik PUS postanowieniem z 30 października 2019 r., uznał wniesiony przez Skarżącego zarzut za nieuzasadniony. Zostało ono utrzymane w mocy postanowieniem Dyrektora IAS z 2 grudnia 2020 r. W jego uzasadnieniu podniesiono, że zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 Kodeks cywilny (Dz.U. z 2019 r. poz. 1145 ze zm. - dalej: k.c.) ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo. Zgodnie natomiast z art. 20 k.c. osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego zawierać umowy należące do powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Zgłoszenie rejestracji odbiorników radiofonicznych/telewizyjnych można uznać za tego rodzaju umowę w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Wobec powyższego złożony 14 marca 1994r. wniosek o rejestrację odbiorników radiofonicznych/telewizyjnych w myśl ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz.U. z 2020 r. poz. 805 ze zm.) został przyjęty przez pracownika placówki pocztowej. Dyrektor IAS wskazał również, że z sytuacją błędu co do osoby zobowiązanego mamy do czynienia, gdy egzekucja jest wszczęta i prowadzona przeciwko innej osobie niż zobowiązany tzn. gdy organ dokona czynności egzekucyjnych wobec osoby, która nie jest zobowiązanym w ramach toczącego się postępowania egzekucyjnego. Błąd co do osoby zobowiązanego dotyczy sytuacji w której organ egzekucyjny podjął czynności egzekucyjne wobec osoby, którą błędnie uznał za zobowiązanego i której doręczył tytuł wykonawczy wraz z pouczeniem o prawie wniesienia zarzutów oraz sytuacji, gdzie w tytule wykonawczym wskazano osobę na której nie ciąży obowiązek. Wierzyciel podkreślił, że żadna z ww. sytuacji nie miała miejsca w rozpatrywanej sprawie. Dyrektor wskazał również, że Naczelnik PUS rozpatrując żądanie strony oparte o podnoszony zarzut błędu co do osoby zobowiązanego określony w treści art. 33 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie swojego rozstrzygnięcia był zatem związany stanowiskiem wierzyciela wyrażonym w ostatecznym postanowieniu z 1 lipca 2020 r., zgodnie z art. 34 § 1 u.p.e.a.

5 Skarżący we wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze podniósł, że nie zgadza się z argumentacją Wierzyciela, iż rejestracja odbiornika, która zawierana jest bezterminowo i wiąże się z obowiązkiem cyklicznej/comiesięcznej opłaty abonamentowej, która rocznie stanowi kwotę kilkuset złotych może być zaliczana do "drobnych umów życia codziennego." Ponadto Skarżący wskazał, że odbiornik nigdy nie był jego własnością, co sprawia że przyjęcie zgłoszenia rejestracyjnego z natury obarczone było wadą i nie mogło być skuteczne.

6 W odpowiedzi na skargę Dyrektor IAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

7 Uchylając zaskarżone postanowienie oraz postanowienie je poprzedzające, WSA w Warszawie wskazał, że spór w sprawie dotyczy tego, czy osoba małoletnia dokonująca zgłoszenia odbiorników rtv mogła być zobowiązana do zapłaty zobowiązań związanych z abonamentem rtv, a tym samym, czy istniał obowiązek podatkowy w tym zakresie i podstawa do prowadzenia postępowania egzekucyjnego.

8 W ocenie Sądu pierwszej instancji, Skarżący w istocie zgłosił zarzut w sprawie prowadzonego postępowania egzekucyjnego wskazując, że nie istnieje obowiązek uiszczenia opłaty abonamentowej rtv za okres od 01.2014 r. do 05.2019 r. – gdyż w jego ocenie nie mógł zarejestrować odbiornika w okresie na jaki powołuje się Wierzyciel tj. marzec 1994 r., ponieważ był wtedy małoletni i nie posiadał dowodu osobistego i nie mógł skutecznie zgłosić rejestracji odbiorników RTV, gdyż czynność ta przekraczała granicę drobnych bieżących spraw życia codziennego. Skarżący zatem podniósł de facto zarzut określony w art. 33 § 1 pkt 1 u.p.e.a., a także zarzut błędu co do osoby zobowiązanej (art. 33 § 1 pkt 4 u.p.e.a.).

9 Rozstrzygnięcie istotnej w sprawie kwestii, czyli możliwości zgłoszenia odbiornika RTV i w konsekwencji konieczności uiszczenia opłaty abonamentowej przez osobę małoletnią, możliwe jest jedynie przez odwołanie się do przepisów k.c. Przeprowadzając analizę przepisów tej ustawy, Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnych, nie mogła dokonać takiej rejestracji. Tym samym brak było podstaw do uznania, że doszło po stronie Skarżącego do powstania obowiązku uiszczenia opłaty abonamentowej, a w konsekwencji uznać należało, że wystawienie ww. tytułu wykonawczego, obejmującego należności pieniężne z powodu nieuiszczania opłaty abonamentowej rtv za okres od 01.2014 r. do 05.2019 r., a następnie wszczęcie i prowadzenie na jego podstawie egzekucji administracyjnej w stosunku do Skarżącego - było bezpodstawne.

10 We wniesionej skardze kasacyjnej, Dyrektor IAS zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, co stanowi podstawę kasacyjną określoną w art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. - dalej: p.p.s.a.), a mianowicie: art.135 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), art. 133 § 1 p.p.s.a. i art.153 p.p.s.a. w zw. z art. 33 § 1 pkt 1 i art. 34 § 1 i § 4 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym do dnia 29 lipca 2020 r., poprzez dokonanie wadliwej kontroli legalności zaskarżonego postanowienia, przejawiającej się w braku zastosowania w sprawie dyspozycji art.135 p.p.s.a. w stosunku do ostatecznego postanowienia Wierzyciela z 01 lipca 2020 r. ani do poprzedzającego je postanowienia z 27 lutego 2020 r. w sytuacji uchylenia zaskarżonego postanowienia Dyrektora IAS oraz poprzedzającego je postanowienia organu egzekucyjnego, co powoduje, że organ egzekucyjny, będąc na podstawie art. 34 § 1 u.p.e.a. związanym stanowiskiem wyrażonym w ostatecznym postanowieniu wierzyciela, nie ma możliwości realizacji określonej przez art. 153 p.p.s.a. zasady związania organu oceną prawną i wskazaniami zawartymi w wyroku sądu administracyjnego, uchylającym zaskarżone postanowienie. Dokonanie prawidłowej kontroli legalności zaskarżonego postanowienia, przez pryzmat prawidłowej realizacji określonej przez art. 133 § 1 p.p.s.a. dyrektywy orzekania na podstawie akt sprawy, powinno doprowadzić Sąd do wniosku, że dla końcowego załatwienia sprawy, niezbędne jest zastosowanie na podstawie art. 135 p.p.s.a. przewidzianych ustawą środków w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do postanowień wydanych w sprawie przez Wierzyciela. Powyższe naruszenie ma istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem po ewentualnym uchyleniu postanowień Wierzyciela, możliwe będzie ponowne zajęcie stanowiska przez wierzyciela a w dalszej kolejności - końcowe załatwienie sprawy.

11 W oparciu o tak postawione zarzuty, które zostały rozwinięte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, Dyrektor IAS wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

12 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

13 Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

14 Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Dyrektor IAS we wniesionej skardze kasacyjnej zrzekł się rozprawy, zaś Skarżący po doręczeniu mu odpisu skargi kasacyjnej, nie zażądał jej przeprowadzenia.

15 Przed odniesieniem się do postawionych zarzutów, przypomnieć należy, że od 15 sierpnia 2015 r. przepis art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a. otrzymał brzmienie z którego wynikało, iż skarga przysługuje na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie, z wyłączeniem postanowień wierzyciela o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu oraz postanowień, przedmiotem których jest stanowisko wierzyciela w sprawie zgłoszonego zarzutu (Dz.U. z 2015 r. poz. 658). Kolejna zmiana tego przepisu nastąpiła z dniem 30 lipca 2020 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 2070) i obecnie skarga przysługuje na wszystkie postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym. Nadmienić można jedynie, że po 30 lipca 2020 r. zmienił się sposób rozstrzygania w przedmiocie zarzutów.

16 Wobec braku odrębnego zaskarżenia do sądu administracyjnego ostatecznego postanowienia wierzyciela w przedmiocie ustosunkowania się do wniesionych zarzutów, w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażony został pogląd, że rozpatrując skargę na postanowienie organu egzekucyjnego w przedmiocie wniesionych zarzutów, sąd powinien również poddać kontroli stanowisko wyrażone przez wierzyciela, gdyż pozostaje to w granicach sprawy o której mowa w art. 134 § 1 p.p.s.a. (por. np. wyroki NSA z 9 maja 2017 r., sygn. akt II FSK 1582/17; z 11 czerwca 2019 r., sygn. akt II FSK 2024/17; z 19 lipca 2019 r., sygn. akt II FSK 2447/17 - wszystkie powoływane orzeczenia dostępne są na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl).

17 Prawidłowo zatem Sąd pierwszej instancji odniósł się do stanowiska wyrażonego przez Wierzyciela, choć błędnie powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych, których stan prawny i faktyczny nie odnosi się do realiów rozpatrywanej sprawy. Nie wykorzystał natomiast dorobku orzeczniczego ukształtowanego na tle stanu prawnego mającego zastosowanie do rozpatrywanej przez niego sprawy.

18 Rozpatrując wniesioną przez Dyrektora IAS skargę kasacyjną, należy określić zakres zaskarżenia i tym samym granice w jakich obecnie może rozstrzygać Naczelny Sąd Administracyjny. W złożonej skardze kasacyjnej nie zostało bowiem zakwestionowane stanowisko WSA w Warszawie co do błędnej oceny wniesionych zarzutów dokonanej przez Wierzyciela. Dyrektor IAS skoncentrował się jedynie na wykazaniu, że treść rozstrzygnięcia, stanowi naruszenie art. 135 p.p.s.a., poprzez jego niezastosowanie i ma to istotny wpływ na wynik sprawy.

19 Granice kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku zostały w związku z tym wyznaczone przez treść skargi kasacyjnej, którą wniósł Dyrektor IAS. W pozostałym, niezaskarżonym zakresie, ocena prawna wyrażona przez Sąd pierwszej instancji stała się w niniejszej sprawie wiążąca. Wskazać bowiem należy, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą nie tylko organy, ale również sądy. W przypadku orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych powyższa regulacja doznaje wprawdzie pewnych ograniczeń, które wynikają z istoty dwuinstancyjności postępowania sądowoadministracyjnego. Przejawem tej zasady jest bowiem możliwość weryfikacji orzeczeń wydanych w pierwszej instancji w następstwie wniesienia środka odwoławczego o dewolutywnym i suspensywnym charakterze. Wówczas sprawa zostaje poddana kontroli sądu wyższej instancji, natomiast zaskarżony wyrok, co do zasady, nie wywiera skutków prawnych do czasu zakończenia tej kontroli. Niemniej opisane powyżej konsekwencje wniesienia skargi kasacyjnej nie muszą dotyczyć całego wyroku (por. wyrok NSA z 13 grudnia 2018 r., sygn. akt II FSK 2653/18).

20 Związanie granicami skargi kasacyjnej na podstawie art. 183 § 1 p.p.s.a., odnosi się do stawianych w niej zarzutów oraz do przedmiotu zaskarżenia. Ów przedmiot może natomiast dotyczyć każdej części orzeczenia, która daje się wyodrębnić, bez wpływu na nieobjęte skargą kasacyjną elementy rozstrzygnięcia. Użyty w art. 176 p.p.s.a. zwrot normatywny "w części" nie oznacza, że ta część musi być wprost wyszczególniona w sentencji orzeczenia. Wystarczy, że tę część da się wyodrębnić z treści całego orzeczenia, w tym również z jego uzasadnienia. Dominująca w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi kasacyjnej zasada dyspozycyjności przejawia się w tym, że Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić wyrok w części niezaskarżonej, tylko jeśli zachodzi nieważność postępowania (art. 186 p.p.s.a.). W przypadku gdy przesłanki takie nie zostaną stwierdzone, to nie dość, że Naczelny Sąd Administracyjny nie może uchylić niezaskarżonej części orzeczenia, to nie jest nawet uprawniony, by w tym zakresie dokonywać kontroli jego legalności. Wynika to wprost z art. 183 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że NSA, poza przypadkami nieważności postępowania, rozpoznaje sprawę wyłącznie w granicach skargi kasacyjnej. Niezaskarżona część orzeczenia staje się w związku z tym prawomocna z upływem terminu zaskarżenia, chyba że NSA może z urzędu rozpoznać sprawę także w tej części (por. wyrok NSA z 25 listopada 2016 r., sygn. akt I FSK 8/15). Orzeczenie prawomocne wiąże natomiast nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby (art. 170 p.p.s.a.). W konsekwencji poza zakresem postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pozostaje stanowisko Sądu pierwszej instancji w zakresie, w jakim uznaje za nieprawidłowe rozstrzygnięcie w przedmiocie zgłoszonych przez Skarżącego zarzutów.

21 Za zasadny należało uznać zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 135 p.p.s.a., który stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

22 W realiach rozpatrywanej sprawy zwrócić należy uwagę na okoliczność, że organ egzekucyjny jest związany, na podstawie art. 34 § 1 u.p.e.a. stanowiskiem wierzyciela w zakresie zarzutów, o jakich mowa w art. 33 § 1 pkt 1 – 5 i 7 u.p.e.a. (powoływana powyżej nowela p.p.s.a., wprowadzająca zmiany od 15 sierpnia 2015 r. w art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a. nic w tej kwestii nie zmieniła). Jak jednak wcześniej już zostało to powiedziane, w wyniku tej noweli sąd administracyjny jest zobowiązany w sprawie ze skargi na postanowienie w przedmiocie zarzutów zobowiązanego zbadać legalność stanowiska wierzyciela, jako wydanego w granicach tej samej sprawy. Nie może on bowiem oderwać się od oceny zgodności z prawem stanowiska wierzyciela, które wiążąco oddziałuje na postanowienie organu egzekucyjnego. Skuteczną zaś kontrolę legalności postanowienia wierzyciela gwarantuje w tym względzie art. 135 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 19 maja 2017 r., sygn. akt II FSK 1582/17).

23 Tylko bowiem w razie zastosowania ostatnio wskazanego przepisu, osiągnięty zostanie w pełni cel kontroli zgodności z prawem stanowiska wierzyciela. Rację ma Dyrektor IAS, że brak uchylenia postanowienia wyrażającego stanowisko wierzyciela, uniemożliwi realizację określonej w art. 153 p.p.s.a. zasady związania organu oceną prawną i wskazaniami zawartymi w wyroku Sądu pierwszej instancji. Organ egzekucyjny przy rozpatrywaniu zarzutów, będąc na podstawie przepisu ustawy, tj. art. 34 § 1 u.p.e.a. (w brzmieniu mającym zastosowanie w realiach rozpatrywanej sprawy), związany stanowiskiem Wierzyciela, nie będzie mógł zastosować się do wytycznych zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w będącym przedmiotem niniejszego postępowania wyroku WSA w Warszawie, nie mogą zmierzać do wydania przez organ egzekucyjny postanowienia wbrew wyraźnej dyspozycji art. 34 § 1 u.p.e.a. Doszłoby wówczas do oczywistego naruszenia tego przepisu, gdyż postanowienie Wierzyciela nadal pozostaje w obrocie prawnym i wywołuje skutki prawne. Dopiero jego uchylenie spowoduje, że również Wierzyciel będzie związany stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i będzie zobowiązany przy ponownym rozpoznaniu sprawy do nich się zastosować. Koniecznym do tego jest jednak zastosowanie art. 135 p.p.s.a. i uchylnie również rozstrzygnięć Wierzyciela.

24 Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Ponownie rozstrzygając sprawę WSA w Warszawie weźmie pod uwagę wskazania zawarte w niniejszym uzasadnieniu, w tym stanowisko co do zakresu związania stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu uchylanego wyroku, w części niezaskarżonej przez Dyrektora IAS.

25 Podstawę orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego stanowił art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.

26 Paweł Dąbek Jolanta Sokołowska Dominik Gajewski