Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2023 r., III FSK 2611/21

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2023 r., III FSK 2611/21

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Pruszyński, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 5 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 stycznia 2020 r. sygn. akt III SA/Wa 1488/19 w sprawie ze skargi M.W. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na PFRON oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2 Zaskarżonym wyrokiem z 28 stycznia 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 1488/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpatrzeniu skargi M. W. uchylił decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 26 kwietnia 2019 r., nr BON.III.5220.290.7.2017.MH/AP w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności prezesa zarządu za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za listopad i grudzień 2012 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) – dalej jako: "P.p.s.a".

3 Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zaskarżając ten wyrok w całości. Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie zarzucił:

4 Na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 181, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 oraz art. 210 § 1 pkt 6 i § 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2019 r. poz. 900 ze zm.) — zwanej dalej "O.p." w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 426, ze zm.) — zwanej dalej "ustawą o rehabilitacji" w zw. z art. 10 i art. 11 ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2012 r. poz. 1112, ze zm.) — zwanej dalej "p.u.n." poprzez uznanie, że organ nie dokonał ustaleń faktycznych pozwalających na stwierdzenie, kiedy zaistniały podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, w tym poprzez błędne uznanie, że obowiązkiem organu było przeprowadzenie dowodów zgłoszonych przez skarżącego w celu ustalenia sytuacji finansowej oraz występowania wielości zobowiązań Spółki, a w konsekwencji uwzględnienie skargi i błędne uznanie, że doszło do naruszenia przepisów postępowania.

5 Na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. skarżący organ zarzucił naruszenie prawa materialnego, a to art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) O.p. i § 2 w zw. z art. 11 ust. 1 i art. 21 ust. 1 p.u.n. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że dla określenia tzw. czasu właściwego do złożenia wniosku o upadłość niezbędne jest istnienie wielości zobowiązań spółki, a zaprzestanie ich wykonywania powinno przybrać trwały charakter, podczas gdy okoliczności te nie mają znaczenia, bowiem z niewypłacalnością mamy również do czynienia, gdy spółka posiada co najmniej jedno niewykonane zobowiązanie, w tym nie zaspokaja tylko jednego wierzyciela, a ocena skuteczności wniosku o upadłość badana jest w odrębnym postępowaniu.

6 Wskazując na powyższe Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wniósł:

7 1. na podstawie art. 188 P.p.s.a. o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez jej oddalenie przez Naczelny Sąd Administracyjny, ewentualnie

8 2. na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania;

9 3. o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie;

10 4. na podstawie art. 203 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu administracji kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

11 Zarządzeniem Przewodniczący Wydziału III Izby Finansowej NSA, działając na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), z uwagi na konieczność jej rozpatrzenia bez zbędnej zwłoki oraz brak możliwości technicznych przeprowadzenia w krótkim terminie rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, zadecydował o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne. Strony, po otrzymaniu informacji o posiedzeniu niejawnym i podstawach jego zarządzenia, nie wnosiły zastrzeżeń do takiego trybu rozpoznania sprawy.

12 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

13 Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, zatem podlega oddaleniu.

14 Sąd I instancji uchylając zaskarżoną decyzję zakwestionował stanowisko organów administracji publicznej, wedle którego stan niewypłacalności Spółki uzasadniający zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości następuje już w momencie niezapłacenia jednego zobowiązania. Sąd wskazał jednocześnie w jakim zakresie powinno nastąpić uzupełnienie postępowania dowodowego.

15 Dokonując oceny zaskarżonego wyroku stosownie do zarzutów podniesionych i uzasadnionych w skardze kasacyjnej należy wskazać, że w niniejszym postępowaniu, na podstawie art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej, znajdowały zastosowanie przepisy ustawy Ordynacja podatkowa. Zgodnie z art. 116 § 1 O.p., za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji, odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) (pkt 1 lit. a) albo niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy (pkt 1 lit. b), bądź nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części (pkt 2). Odpowiedzialność członków zarządu, określona w § 1, obejmuje zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu (art. 116 § 2 O.p.). Powyższe przepisy mają również zastosowanie do byłego członka zarządu (art. 116 § 4 O.p.).

16 W przepisie art. 116 § 1 O.p. określono m.in. przesłanki uwalniające od odpowiedzialności osoby trzecie (przesłanki egzoneracyjne), w szczególności wykazanie przez członka zarządu, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe), albo że niezgłoszenie takiego wniosku wynika z przyczyn niezawinionych przez członka zarządu.

17 Pojęcie "właściwego czasu" nie zostało zdefiniowane w przepisach ustawy – Ordynacja podatkowa. W kontekście art. 116 § 1 pkt 1 O.p. właściwy czas do zgłoszenia wniosku o upadłość należy oceniać poprzez odniesienie się do pojęcia niewypłacalności, użytego w p.u.n. i wskazanych w tej ustawie terminów, oznaczonych dla upadłego (jego organów) do zgłoszenia wniosku o upadłość. Zgodnie z art. 10 p.u.n. upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Jak stanowi art. 11 tej ustawy dłużnika uważa się za niewypłacalnego, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (ust. 1). Dłużnika będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej uważa się za niewypłacalnego także wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje (ust. 2). Stosownie do art. 21 ust. 1 i 2 p.u.n. dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. Jeżeli dłużnikiem jest osoba prawna albo inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, obowiązek ten spoczywa na każdym, kto ma prawo go reprezentować sam lub łącznie z innymi osobami. Każda z dwóch przyczyn ogłoszenia upadłości wskazanych w art. 11 ust. 1 i 2 p.u.n. ma samodzielny charakter. Dla określenia stanu niewypłacalności osoby prawnej istotne jest zarówno to, czy nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1 p.u.n.), jak i to, czy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje (art. 11 ust. 2 p.u.n.). W konsekwencji zaistnienie chociażby jednej z nich pozwala na ogłoszenie upadłości, a tym samym obliguje każdego, kto ma prawo reprezentować dłużnika będącego osobą prawną do zgłoszenia w sądzie wniosku o ogłoszenie upadłości nie później niż terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 kwietnia 2018 r., II FSK 891/16).

18 Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że brak uregulowania jednej wpłaty na PFRON, a takie stanowisko wynika z zaskarżonej decyzji, nie wypełnia jeszcze przesłanki "niewykonywania wymagalnych zobowiązań" z art. 11 ust. 1 p.u.n. Wprawdzie dla określenia, czy dłużnik jest niewypłacalny, nie ma znaczenia to, czy nie wykonuje wszystkich zobowiązań pieniężnych, czy tylko niektórych z nich, to jednak w doktrynie jak i judykaturze przyjmuje się, że stan niewypłacalności powstaje, z chwilą nieuregulowania w terminie określonym ustawą lub umową drugiego z kolei zobowiązania (Prawo upadłościowe i naprawcze - Komentarz, P. Zimmerman, Warszawa 2007). Za takim rozumieniem przemawia zarówno wykładnia językowa, jak i wykładnia celowościowa art. 11 ust. 1 p.u.n., wskazujące na to, że niewykonywanie zobowiązań, prowadzące do uznania dłużnika za niewypłacalnego winno mieć charakter trwały, powtarzalny. Świadczy o tym użycie przez ustawodawcę wyrażeń "niewykonywanie", a nie "niewykonanie" i użycie liczby mnogiej "zobowiązań", a nie pojedynczej "zobowiązania". Dlatego powszechnie się przyjmuje, że czasem właściwym nie jest z pewnością chwila, gdy pierwszy dług nie został zapłacony z jakichkolwiek powodów. Prawidłowo Sąd I instancji wskazał, że niewykonywanie zobowiązań, prowadzące do uznania dłużnika za niewypłacalnego, winno mieć charakter trwały i dotyczyć przeważającej części zobowiązań. Świadczy o tym użycie przez ustawodawcę wyrażeń "niewykonywanie", a nie "niewykonanie" i użycie liczby mnogiej "zobowiązań", a nie pojedynczej "zobowiązania" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie o sygn. akt II FSK 1743/12; wyrok Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2011 r., CSK 211/10, LEX 738136, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 27 czerwca 2013 r., III AUa 1293/12, LEX nr 1342231). Użyty w art. 11 ust. 1 prawa upadłościowego zwrot "nie wykonuje" świadczy o ciągłym (trwającym) takim właśnie stanie rzeczy, uzasadniającym zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Ustawodawca nie posłużył się zwrotem "nie wykonał" zobowiązania.

19 W tym zakresie organ dokonał zatem błędnej wykładni art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) O.p w zw. z art. 11 ust. 1 p.u.n. i art. 21 ust. 1 p.u.n. wskazując, że z niewypłacalnością mamy do czynienia, gdy spółka posiada co najmniej jedno niewykonane zobowiązanie, w tym nie zaspokaja tylko jednego wierzyciela, przy czym nie ma znaczenia czy zaprzestanie wykonania wierzytelności przybrało trwały charakter. Dodać należy, że analiza uzasadnienie skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że organ administracji publicznej mylnie utożsamia aprobowany powszechnie w orzecznictwie pogląd, że w świetle art. 116 § 1 O.p. obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości dotyczy także takich podatników, którzy nie wykonują zobowiązań względem jednego tylko wierzyciela z obowiązkiem zgłoszenia takiego wniosku w sytuacji nieuiszczenia jednego tylko zobowiązania.

20 Wbrew twierdzeniu organu, Sąd I instancji nie uchylił zaskarżonej decyzji z uwagi na to, że uznał, iż obowiązkiem organu było ustalenie czy w sprawie występowała wielość zobowiązań spółki. Podstawą uchylenie było stwierdzenie, że organ nie dokonał wystarczających ustaleń faktycznych pozwalających na stwierdzenie, kiedy zaistniały podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki.

21 W uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 sierpnia 2009 r., II FPS 3/09 stwierdzono, że w każdym wypadku orzekania o odpowiedzialności członka zarządu organ podatkowy jest zobowiązany zbadać, czy i kiedy wystąpiły przesłanki do ogłoszenia upadłości. Trzeba bowiem zauważyć, że badanie negatywnych przesłanek odpowiedzialności członka zarządu dotyczących właściwego czasu lub braku winy co do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości może następować wyłącznie w odniesieniu do okresu, w którym pełnił on tę funkcję. W każdym przypadku zatem należy ustalić, że taki obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości na członku zarządu ciążył oraz kiedy powinien być dopełniony. Członek zarządu może wykazać zaistnienie przesłanki egzoneracyjnej, tj. może wykazać, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy.

22 W tej sytuacji stwierdzenie organów, że Spółka stała się niewypłacalna już z momentem niezapłacenia pierwszego zobowiązania z tytułu wpłat na PFRON za listopad 2012 r. uznać należało za nieuprawnione.

23 Odnosząc się do zarzutów kwestionujących przyjętą przez Sąd I instancji ocenę co do zupełności przeprowadzonego postępowania dowodowego Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji wadliwie przyjął w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy, że konieczne było poczynienie ustaleń w zakresie sytuacji finansowej Spółki. Skoro bowiem w świetle art. 11 ust. 1 i 2 p.u.n. dopuszczalne jest ogłoszenie opadłości w przypadku zaistnienia chociażby jednej z podstaw wymienionych w tych przepisach nie jest konieczne ustalanie zaistnienia okoliczności uzasadniających ogłoszenie upadłości w oparciu o drugą podstawę. Jeżeli więc organ administracji publicznej przyjął, że zaistniała podstawa ogłoszenia upadłości, o której mowa w art. 11 ust. 1 p.u.n. to tylko w tym zakresie Sąd I instancji powinien dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uchybienie to nie ma jednak wpływu na wynik sprawy.

24 Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), skargę kasacyjną oddalił.

25 sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak sędzia NSA Jacek Pruszyński sędzia NSA Sławomir Presnarowicz