Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2015 r., I SA/Wa 3014/14
wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2015 r., I SA/Wa 3014/14
Sentencja
1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie: WSA Jolanta Dargas (spr.) WSA Iwona Owsińska-Gwiazda Protokolant specjalista Ewelina Dębna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2015 r. sprawy ze skargi G. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat J. B., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych.
Uzasadnienie
2 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] września 2014 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. nr [...] z dnia [...] czerwca 2014 r., o odmowie przyznania G. W. świadczenia pieniężnego w formie zasiłku celowego na zakup leków.
3 Decyzja została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.
4 Wnioskiem z dnia 5 czerwca 2014 r. G. W. zwróciła się OPS [...] o przyznanie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego na wykupienie leków. Do wniosku zostały załączone recepty wycenione na łączną kwotę [...] zł.
5 Prezydent W. decyzją dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...], odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pieniężnego w formie zasiłku celowego na zakup leków. Przyczyną odmowy wnioskowanej pomocy był fakt, że wnioskodawczyni nie wykorzystuje własnych możliwości do poprawy swojej sytuacji, oczekując jedynie wsparcia OPS-u.
6 Od powyższej decyzji Prezydenta G. W. złożyła odwołanie. W jego uzasadnieniu wskazała, że jej niski dochód nie pozwala jej na samodzielne wykupienie leków, które są jej niezbędne, a na pomoc dzieci nie może liczyć.
7 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] września 2014 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść przepisów art. 2, 3, 4, 8, 11 ust. 2 i 39 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - u.p.s. Organ wskazał, że na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia 6 czerwca 2014 r. oraz zgromadzonej w sprawie dokumentacji ustalono, że G. W. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą niezdolną do pracy z powodu wieku oraz orzeczonego umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na czas określony do 30 kwietnia 2015 r. Nie posiada własnego miejsca zamieszkania i nocuje w mieszkaniu u znajomego, któremu w zamian za umożliwienie noclegów przekazuje [...] zł miesięcznie. Wnioskodawczyni objęta została pomocą w formie zasiłku stałego, który obecnie wynosi [...] zł. G. W. posiada również uprawnienia do świadczenia emerytalnego w wysokości [...] zł, jednakże z emerytury na wniosek wierzyciela (syna) potrącane są należności alimentacyjne w wys. [...] zł. Dodatkowo z akt sprawy wynika, że ugodą zawartą przed Sądem Rejonowym [...] G. W. zobowiązała się łożyć na córkę M. kwotę [...] zł. W ocenie organu drugiej instancji dochód wnioskodawczyni stanowi emerytura pomniejszona o alimenty na rzecz syna i zasiłek stały tj. razem [...] zł. W przeciwieństwie do stanowiska organu I instancji, Kolegium uważało, że kwotę tę należy dodatkowo zmniejszyć o [...] zł alimentów na córkę. Tym samym dochód G. W. wynosi [...] zł i nie przekracza kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej określonego w art. 8 u.p.s.
8 Jednocześnie organ zgodził się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że chociaż w żadnym wypadku nie można negatywnie oceniać deklarowanej przez odwołującą pomocy finansowej na pełnoletnie dzieci, to z całą pewnością w jej sytuacji finansowej kwoty alimentów na nich świadczone wiążą się z nadmiernym uszczerbkiem dla niej samej. Za nielogiczną i nieuzasadnioną należy uznać sytuację, w której wskutek realizacji ustalonego w drodze ugody, a zatem za zgodą obu stron - a nie w konsekwencji orzeczenia sądu - obowiązku alimentacyjnego na dorosłe dzieci, wnioskodawczyni regularnie zwraca się o przyznanie pomocy finansowej. Odwołująca podkreśla, że dzieci nie mogą jej pomóc, ponieważ same są w trudnej sytuacji materialnej. Tymczasem w ocenie Kolegium brak jest podstaw do tego, aby ze środków pomocy społecznej pośrednio wspomagane miały być dzieci G. W. Jej dochody nie pozwalają na dodatkowe obciążenie kosztami utrzymania dorosłych dzieci, tym bardziej, że to właśnie odwołująca - jako osoba niepełnosprawna i znajdująca się poza rynkiem pracy z uwagi na wiek - nie jest w stanie osiągać większych dochodów. W tej sytuacji Kolegium zgadza się z organem pierwszej instancji, że przede wszystkim wnioskodawczyni powinna wystąpić co najmniej o zmniejszenie, jeśli nie o zwolnienie z obowiązku alimentacyjnego względem dzieci. Oznacza to, że odwołująca ma potencjalnie możliwość poprawienia swojej sytuacji materialnej. Niepodejmowanie jakichkolwiek działań w tym kierunku należy traktować jako jedną z form braku współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o której mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s., a która może być podstawą odmowy przyznania świadczenia. Przy czym wielokrotnie informowano G. W. o możliwości poprawy swojej sytuacji poprzez wystąpienie do sądu o obniżenie wysokości wypłacanych alimentów i motywowano do podjęcia działań w tym zakresie.
9 Decyzja Kolegium stała się przedmiotem skargi G. W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wskazała na trudną sytuację życiową, podkreślając, że od dwóch lat MOPS nie chce jej przyznać zasiłku na leki. Jednocześnie strona skarżąca wskazała, że MOPS karze jej obniżyć alimenty na uczące się dzieci, ale jej stan fizyczny i psychiczny nie pozwala obecnie na załatwienie takich spraw.
10 W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.
11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
12 Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji prowadzona na podstawie art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 169 ze zm.) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. 270 ze zm.) doprowadziła do uznania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzja ta nie narusza prawa.
13 Zaskarżone w niniejszej sprawie decyzje dotyczyły przyznania pomocy finansowej na zakup leków. Podstawą rozstrzygnięcia była ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm. - u.p.s.). Stosownie do art. 2 ust. 1 u.p.s. – celem pomocy społecznej jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Z kolei art. 3 ust. 1 u.p.s stanowi, że pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że zadaniem pomocy społecznej jest jedynie wspieranie osób i rodzin, nigdy zaś zastępowanie ich w dążeniu do osiągnięcia rezultatu określonego w powołanym przepisie. W art. 3 ust. 2 u.p.s określono, że zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy (art. 3 ust. 3 u.p.s.). Ponadto, stosowanie do art. 3 ust. 4 u.p.s. potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Dalej, ustawodawca w art. 4 u.p.s. podkreślił rolę, jaką w systemie pomocy społecznej odgrywa współdziałanie osoby ubiegającej się o taką pomoc, nakładając na osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej obowiązek współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Z kolei przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. wprost stanowi, że brak współdziałania z pracownikiem socjalnym, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego i inne wskazane w tym przepisie okoliczności mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia.
14 W pierwszej kolejności wskazać należy, że Sąd zgadza się z organem, iż z uwagi na nie przekroczenie przez skarżącą kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej określonego w art. 8 u.p.s. zastosowanie w niniejszej sprawie będzie miał przepis art. 39 u.p.s. Zgodnie z jego treścią, zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu.
15 Podkreślić należy, że powyższy przepis opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym. Oznacza to, że orzekając w przedmiocie przyznania świadczenia organ ma obowiązek wziąć pod uwagę wskazania ustawodawcy co do zasad udzielania pomocy społecznej osobom potrzebującym, w tym m. in. przywołane wyżej przepisy art. 2 – 4 i art. 11 ust. 2 ustawy. Uznanie administracyjne nie pozwala jednocześnie organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale też nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela. Ponadto sam zaś fakt spełnienia kryteriów ustawowych nie oznacza automatycznego przyznania osobie zainteresowanej świadczenia w wysokości zgodnej z jej oczekiwaniami. Organ musi mieć bowiem na względzie nie tylko interes osoby wnioskującej, lecz także interes innych osób będących w trudnej sytuacji materialnej
16 Istotne znaczenie dla podjęcia negatywnego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie miał powołany przez organy obu instancji art. 11 ust. 2 u.p.s., który stanowi m. in., że brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Przepisy nie precyzują realizacji obowiązku współpracy, zatem kwestia oceny postawy wnioskodawcy pozostawiona jest w tym zakresie ocenie organów pomocowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest ugruntowane już stanowisko, które w pełni podziela Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, że przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych propozycji pracownika socjalnego pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła. Obowiązek współdziałania z organem pomocowym jest istotne również z tego powodu, że pomoc ta nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń i tym samym wykształcania nieprawidłowych nawyków. Ponadto, jak słusznie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 września 2007 r., sygn. akt I OSK 1851/06 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl), za wystarczającą podstawę do odmowy przyznania świadczenia można przyjąć bierną lub roszczeniową postawę osoby ubiegającej się o przyznanie pomocy społecznej – permanentne korzystanie ze świadczeń, przy jednoczesnym braku jakiejkolwiek pomocy ze strony osoby zainteresowanej w likwidowaniu własnych problemów materialnych. Należy mieć bowiem na względzie to, iż osoby i rodziny powinny przezwyciężać trudne sytuacje życiowe wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Dopiero niemożność samodzielnego ich pokonania stanowi przesłankę włączania się instytucji państwa. Pomoc społeczna ma bowiem charakter uzupełniający i jest ukierunkowana na udzielanie wsparcia osobom rzeczywiście go potrzebującym. Nie dopuszcza wykorzystywania środków społecznych przez osoby, które mają możliwość zaspokojenia potrzeb życiowych z własnych środków, nie czynią tego jednak z własnej woli i wyboru. Negatywne zachowania osób ubiegających się o świadczenie mogą spowodować wydanie negatywnych dla nich decyzji administracyjnych, skutkujących ograniczeniem świadczenia, odmową jego przyznania lub udzieleniem pomocy w formie niepieniężnej.
17 Kierując się powyższym Sąd uznał, iż organy pomocy społecznej prawidłowo oceniły w sprawie postawę skarżącej w kontekście ww. art. 11 ust. 2 u.p.s. Przede wszystkim trafnie wskazano w tej materii, że skarżąca nie wykorzystuje własnych zasobów i możliwości w przezwyciężaniu trudnej sytuacji życiowej. Skarżąca nie może oczekiwać, że przy zachowaniu biernej postawy życiowej, nawet w jej trudnej sytuacji, organy pomocy społecznej przejmą na siebie ciężar jej utrzymania i zaspokajać będą wszystkie potrzeby. Podkreślić należy, że G. W. posiada własne źródło dochodu (emeryturę), jednak wysokość alimentów przekazywanych na rzecz dorosłych dzieci powoduje tak drastyczne obniżenie wysokości jej środków utrzymania, iż praktycznie pozbawiają ją środków na samodzielne utrzymanie, w związku z czym wnioskuje o świadczenia pomocy społecznej, które faktycznie rekompensują przekazywane alimenty. Skarżąca nie chce przy tym wystąpić o obniżenie alimentów ani na córkę ani na syna – co niewątpliwie miałoby istotny wpływ na jej sytuację życiową. Niepodejmowanie jakichkolwiek działań w tym kierunku należy zatem traktować jako jedną z form braku współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o której mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s., a która może być podstawą odmowy przyznania świadczenia.
18 Reasumując, w świetle dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych odmowa przyznania świadczenia musiała być uznana za uzasadnioną.
19 Z wymienionych powodów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.
20 O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 ww. ustawy.