Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2023 r., III SA/Kr 658/23

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2023 r., III SA/Kr 658/23

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA Jakub Makuch WSA Ewa Michna (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 31 sierpnia 2023 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 21 lutego 2023 r., nr SKO.ŚR/4111/1575/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Uzasadnienie

2 Decyzją z 1 grudnia 2022 r., znak: [...] Burmistrz Miasta B. odmówił E. K. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.

3 Zdaniem organu pomoc jaką skarżąca świadczyła matce mogła być wykonywana po godzinach pracy, naprzemiennie z bratem skarżącej oraz przy zwiększonej ilości godzin opiekunki z Ośrodka Wsparcia Inicjatyw Społecznych w J., gdyż matka skarżącej nie była osobą obłożnie chorą, wymagającą całodobowej opieki i pielęgnacji. Ponadto aktywność zawodowa skarżącej nie ustała ze względu na opiekę nad matką, gdyż skarżąca od dłuższego czasu nie podejmowała zatrudnienia. Tym samym w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust.1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2140), dalej określanej jako: "u.ś.r.". Ponadto, w ocenie organu nie została też spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W tym zakresie, organ powołał się na opinię Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego z 23 lutego 2021 r.

4 W odwołaniu skarżąca zarzuciła organowi I instancji naruszenie prawa materialnego przez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust.1 b u.ś.r. bez uwzględnienia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 listopada 2003 r., K 38/13 oraz przez błędną wykładnię art. 17 ust.1 u.ś.r.

5 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 21 lutego 2023 r., znak: SKO.ŚR/4111/1575/2022 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

6 Kolegium wskazało, że z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 listopada 2003 r., K 38/13 okoliczność, że niepełnosprawność matki skarżącej, powstała w dniu 9 sierpnia 2012 r., a stopień niepełnosprawności ustalono od 26 września 2012 r., - nie stała na przeszkodzie przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego związanego z opieką nad niepełnosprawną matką.

7 Kolegium podało też, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodził związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Z akt sprawy wynikało bowiem, że choć matka skarżącej od dłuższego czasu była osobą wymagającą wsparcia, skarżąca podjęła zatrudnienie w okresie od dnia 1 września 2022 r. do dnia 30 września 2022 r. Zatem zakres sprawowanej opieki nad matką umożliwiał skarżącej podjęcie zatrudnienia. Istotna, zdaniem Kolegium, była również okoliczność, że matka skarżącej w stanie chorobowym, w jakim się znajdowała, funkcjonowała w znacznym zakresie samodzielnie, a także przy wsparciu - obok skarżącej, która odwiedzała matkę 3 lub 4 razy w tygodniu - zamieszkującego wraz z matką syna oraz opiekunki, która odwiedzała niepełnosprawną matkę skarżącej 2 razy w tygodniu. Kolegium podkreślało, że skarżąca wraz z mężem oraz dziećmi zamieszkuje w innej miejscowości niż matka i dojeżdża do matki, aby ją wspierać.

8 Kolegium wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

9 W ocenie Kolegium, zakres czynności, jakie wykonywała skarżąca, a to np. sprzątanie, wizyty u lekarza, przygotowywanie posiłków, zakupy czy załatwianie spraw urzędowych nie wykraczały poza zakres czynności mieszczących się w ramach wspierania rodziców wynikających z zasad współżycia społecznego. Nie bez znaczenia była też, okoliczność, że istniała możliwość zwiększenia godzin pracy opiekunki z Ośrodka Wsparcia Inicjatyw Społecznych w J., co w większym zakresie odciążyłoby zobowiązane alimentacyjnie dzieci wobec niepełnosprawnej matki.

10 W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wniosła też o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

11 Skarżąca zarzuciła decyzji Kolegium naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. - przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

12 W uzasadnieniu skarżąca, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podała, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie sposób przyjąć, że skoro pomoc świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę, a jedynie we wskazanych godzinach, to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

13 W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji.

14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

15 Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie ponieważ skarżąca nie uprawdopodobniła, że w okolicznościach faktycznych dotyczących zakresu niezbędnych czynności pielęgnacyjnych wobec matki – zmuszona była do niepodejmowania zatrudnienia.

16 W ocenie Sądu organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny. Niepełnosprawna (w stopniu znacznym) matka prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z zamieszkującym z nią synem i jego rodziną. Skarżąca deklarowała, że kilka razy w tygodniu dojeżdża własnym samochodem do matki. W miejscu zamieszkania matki, dwa razy w tygodniu, świadczone są również usługi opiekuńcze przez opiekunkę. Co więcej, pracownik MOPS przeprowadzający wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania niepełnosprawnej matki skarżącej zaznaczył, że możliwe byłoby zwiększenie ilości usług opiekuńczych. Zaznaczył również, że w czasie przeprowadzania wywiadu – skarżąca nie była obecna, a wywiad był przeprowadzany "przy chwilowym udziale" brata skarżącej, który faktycznie zamieszkiwał z matką i również się nią opiekował.

17 Do wywiadu dołączono podpisane oświadczenia. W ocenie Sądu, istotny jest zakres czynności opisanych przez samą niepełnosprawną matkę skarżącej (k. 28 akt administracyjnych). Wynika z niego, że po pierwsze niepełnosprawna matka skarżącej jest samodzielna w czynnościach higienicznych; przygotowuje sobie sama posiłki, a po drugie - odwiedzająca ją opiekunka 2 razy w tygodniu – robi zakupy i umawia wizyty do lekarza.

18 Skarżąca w żaden sposób nie podważała powyższych ustaleń.

19 Zdaniem Sądu, istota sporu dotyczyła więc jedynie sposobu interpretacji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez organ tzn. uznania, że skarżąca nie była uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ zakres opieki jakiej wymagała podopieczna (matka skarżącej) w sytuacji gdy, dodatkowo czynności opiekuńcze były wykonywane przez zamieszkującego z niepełnosprawną matką – brata skarżącej i przychodzącą dwa razy w tygodniu opiekunkę - nie wykluczał podjęcia zatrudnienia przez samą skarżącą.

20 W tym miejscu należałoby podkreślić, że świadczenia opiekuńcze, do których należy między innymi świadczenie pielęgnacyjne, przyznawane są z powodu niemożności wykonywania w ogóle pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Samo orzeczenie o niepełnosprawności podopiecznej (tu: matki skarżącej) nie rozstrzygało więc o związku przyczynowym pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką w rozumieniu przepisów u.ś.r.

21 Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

22 Zasadnie, zdaniem Sądu, Kolegium uznało, że zakres wykonywanych czynności opiekuńczych w istocie stanowił codzienną pomoc w czynnościach życia codziennego niepełnosprawnej matki. Jak słusznie dowodziło Kolegium – pomoc skarżącej w powiązaniu z schorzeniami jej matki – nie wskazywała na konieczność rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia lub też niepodejmowania takiego.

23 Jak wskazuje się w orzecznictwie, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (np. wyrok NSA z 3 marca 2022 r., I OSK 1653/21 i powołany tamże wyrok z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji "sprawowania opieki". Jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te oznaczają, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Powołany art. 17 ust. 1 u.ś.r należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (np. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2729/16). Z tych to powodów musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.

24 W złożonej skardze nie zostały wymienione jakiekolwiek okoliczności lub czynności opiekuńcze, które uniemożliwiałyby podjęcie zatrudnienia. Podkreślić należy, że skarżąca nie mieszka z matką. Z niekwestionowanych ustaleń wynika, że matka skarżącej jest osobą na tyle samodzielną, że porusza się po domu; przygotowuje sobie posiłki; samodzielnie dokonuje czynności własnej toalety. Korzysta również z pomocy zamieszkującego z nią syna i dochodzącej dwa razy w tygodniu opiekunki.

25 Argumentacja pełnomocnika skarżącej skupia się przede wszystkim na przytaczaniu fragmentów orzeczeń sądów administracyjnych. Rzecz jednak w tym, ze orzeczenia te zapadały w odmiennych stanach faktycznych i nie negując co do zasady wyrażonych w nich poglądów, zdaniem orzekającego Sądu w niniejszej sprawie – orzeczenia te nie są adekwatne do stanu faktycznego będącego podstawą zastosowanej w sprawie wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. I tak, wskazany w skardze wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku dotyczył oceny zakresu sprawowanej opieki przez córkę, ale w sytuacji gdy odwiedzała ona matkę, mieszkającą samotnie, dwa razy dziennie. Z kolei wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 9 grudnia 2019 r., III SA/Kr 1164/19 dotyczył oceny czy starająca się o przyznanie świadczenia córka, która jednocześnie opiekuje się swoim 22 miesięcznym dzieckiem, w rzeczywistości nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na czynności opiekuńcze wobec ojca czy też własnego dziecka. Na koniec wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 3 lipca 2019 r., II SA/Rz 535/19 dotyczył sytuacji, gdy starająca się o świadczenie córka niepełnosprawnego ojca nie mieszkała z nim, ale mieszkając dwie przecznice dalej codziennie odwiedzała 97 – letniego ojca "pomagając mu we wszystkich czynnościach dnia codziennego". Reasumując tę część rozważań, przytoczone w skardze orzecznictwo sądów administracyjnych, wbrew przekonaniu skarżącej, nie dowodzi błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Co więcej, to raczej brat skarżącej, mieszkając stale ze swoją matką i się nią opiekując – zapewniał jej "stałość" opieki w rozumieniu długotrwałości i pewności wykonywania czynności uwarunkowanych stanem zdrowia matki i jej potrzebami.

26 Z tych to powodów Sąd uznał, za niezasadne podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. Organ w sposób logiczny, odwołując się do zebranych w sprawie dowodów, wykazał, że opisane we wniosku czynności opiekuńcze w istocie stanowią pomoc córki w czynnościach życia codziennego niepełnosprawnej matki, w sytuacji – gdy pomoc ta dodatkowo świadczona jest przez wspólnie z matką zamieszkującego syna i dochodzącą opiekunkę z MOPS-u. Zasadnie więc organy uznały, że pomoc skarżącej w opiece nad matką może być świadczona poza godzinami pracy zarobkowej.

27 Sąd skargę oddalił na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).