Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 marca 2024 r., II SA/Gl 1928/23

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 marca 2024 r., II SA/Gl 1928/23

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant specjalista Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 marca 2024 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 października 2023 r. nr 010070/680/6602724/2023 (414464646) w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę.

Uzasadnienie

UZASADNIENIE

2 Zaskarżoną decyzją z 11 października 2023 r. nr 010070/680/6602724/2023 (414464646) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "Organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS" lub "Organ pierwszej instancji") z 20 lipca 2023 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego.

3 Powyższa decyzja Prezesa ZUS zapadła w następującym stanie sprawy.

4 ZUS, po rozpatrzeniu wniosku P.K. (dalej "Skarżący") z 11 lipca 2023 r., decyzją z 20 lipca 2023 r. odmówił prawa do świadczenia wychowawczego na córkę K.K. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Świadczenie wychowawcze nie zostało przyznane ponieważ Skarżący nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (aktualny t.j.: Dz. U. z 2024 r. poz. 421; dalej: "u.p.p.w.d."), w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

5 Skarżący wniósł odwołanie od ww. decyzji domagając się ponownego rozpatrzenia jego wniosku oraz wyczerpującego uzasadnienia decyzji. Wskazał, że córka z nim zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu, gdyż zgodnie z orzeczeniem sądu, które zostało załączone do wniosku, przez cały lipiec 2023 r. córka pozostaje pod opieką Skarżącego.

6 Zaskarżoną obecnie decyzją Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję Organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy wyjaśnił, że z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na córkę wystąpił zarówno Skarżący jak i matka dziecka. Dokumentacja zgromadzona w sprawie potwierdza, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawują oboje rodzice. W takim przypadku znajduje zastosowanie art. 22 u.p.p.w.d. rozstrzygający kwestię zbiegu praw rodziców do świadczenia wychowawczego. Z zapisów w systemie informatycznym ZUS wspomagającym obsługę świadczeń dla rodzin wynika, że z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na córkę jako pierwsza wystąpiła jej matka, która swój wniosek przesłała do ZUS w dniu 14 lutego 2023 r. o godzinie 17.33.

7 Przedłożone przez Skarżącego postanowienie Sądu Rejonowego w B. z [...] r. o sygn. akt [...] nie stanowi podstawy do przyznania Skarżącemu świadczenia i uznania, że opieka nad dzieckiem jest naprzemienna. Z ww. postanowienia wynika, że dziecko zamieszkuje z matką, która zobowiązana jest dowozić je do miejsca zamieszkania Skarżącego w wyznaczone dni, w których sąd ustalił kontakty Skarżącego z dzieckiem. W postanowieniu sąd wskazał, że dziecko ma przebywać pod opieką Skarżącego w co drugi weekend miesiąca, oprócz tego w wybrane dni świąteczne, tydzień ferii i miesiąc wakacji. Nie można zatem uznać, że opieka nad dzieckiem sprawowana jest w systemie opieki naprzemiennej. W skali roku matka dziecka zajmuje się córką przez około 283 dni, zaś Skarżący – około 82 dni. Z uwzględnieniem dni świątecznych Skarżący sprawuje opiekę nad dzieckiem przez około 86 dni w skali roku, a matka dziecka przez około 279 dni.

8 Okoliczność, że dziecko w lipcu 2023 r. pozostawało wyłącznie pod opieką Skarżącego nie ma wpływu na przyznanie świadczenia, gdyż w skali roku okres sprawowania opieki przez Skarżącego jest znacznie krótszy niż okres w jakim matka sprawuje opiekę nad dzieckiem.

9 W skardze wniesionej od decyzji Prezesa ZUS Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie mu świadczenia wychowawczego za miesiąc lipiec 2023 r. Skarżący zarzucił Organowi odwoławczemu niedbałe i błędne rozpoznanie sprawy. Podkreślił, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z [...] r. o sygn. akt [...] w miesiącu lipcu 2023 r. córka była pod jego wyłączną opieką. Zatem w miesiącu lipcu 2023 r. Skarżący spełniał wszystkie wymagania do uzyskania świadczenia.

10 Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Przedstawił przebieg dotychczasowych czynności oraz przywołał mające zastosowanie w sprawie przepisy prawa. W ocenie Organu odwoławczego dziecko nie znajduje się pod opieką naprzemienną uprawnionych rodziców.

11 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

12 Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

13 Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.") stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie).

14 Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

15 W wyniku kontroli zgodności z prawem decyzji organów obu instancji Sąd doszedł do przekonania, że nie są one dotknięte uchybieniami, które mogłyby uzasadniać ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.

16 Wyjaśnić należy, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Stosownie do art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, zgodnie z którym w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

17 Z przywołanych regulacji wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019).

18 Odstępstwo od zasady określonej w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. przewidziano w przepisie art. 5 ust. 2a dla sytuacji, gdy dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną. Przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. przewiduje podział świadczenia wychowawczego tzn. jego ustalenie każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Taki podział świadczenia uzależniony jest od istnienia orzeczenia sądowego ustanawiającego opiekę naprzemienną, przy czym orzeczenie to z uwagi na brak uregulowania opieki naprzemiennej w polskim systemie prawa rodzinnego, nie musi posługiwać się tym wyrażeniem. W sytuacji, gdy orzeczenie sądowe nie zawiera stosownego zwrotu "opieka naprzemienna", rzeczą organów jest samodzielne ustalenie charakteru zawartych w nim zapisów dla zobrazowania i wyłożenia treści pojęcia "opieka naprzemienna" w konkretnej sprawie (por. wyrok NSA z 3 lutego 2022 r., I OSK 843/20, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W orzecznictwie wskazuje się, że opiekę naprzemienną w rozumieniu art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. cechuje mniej więcej równy podział obowiązków pomiędzy rodzicami w zakresie sprawowania opieki nad dzieckiem, które zamieszkuje i koncentruje swoje sprawy życiowe na zmianę u obojga rodziców (por. wyrok NSA z 4 października 2017 r., I OSK 778/17, opubl. w CBOSA). Zatem dla przyjęcia, iż mamy do czynienia z opieką naprzemienną znaczenie ma faktyczne zamieszkiwanie i koncentrowanie spraw życiowych dziecka u obojga rodziców.

19 W myśl natomiast art. 22 u.p.p.w.d. w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic, złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Stosownie do art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d. jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, ZUS może zwrócić się do właściwego ośrodka pomocy społecznej, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu weryfikacji tych wątpliwości.

20 Regulacja art. 22 u.p.p.w.d. znajduje zatem zastosowanie w przypadku zbiegu prawa osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego. W sytuacji równoczesnego sprawowania opieki nad dzieckiem przez dwoje rodziców zachodzi konieczność wskazania jednego rodzica jako beneficjenta świadczenia, pomimo że opiekę sprawują obydwoje rodzice równocześnie. Świadczenie wychowawcze może być bowiem przyznane w całości tylko i wyłącznie jednemu z rodziców. Przy czym zasadą wynikającą z treści tego przepisu jest wypłacenie świadczenia temu z rodziców, który jako pierwszy złożył wniosek. W sytuacji zaś, w której jeden z rodziców dziecka, mający inne miejsce zamieszkania niż drugi z rodziców, składa wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest ustalić, z którym z rodziców dziecko wspólnie zamieszkuje oraz pozostaje na utrzymaniu.

21 W myśl art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d. ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek uprawnionego podmiotu określonego w art. 4 ust. 2. Prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest na okres od dnia 1 czerwca do dnia 31 maja roku następnego (art. 18 ust. 1 u.p.p.w.d.). Prawo do ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, do końca okresu, o którym mowa w ust. 1, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym (art. 18 ust. 2 u.p.p.w.d.). Wyjątki od ww. reguły przewidują art. 18 ust. 2a – ust. 2c u.p.p.w.d.

22 Odnosząc powyższe uwagi natury ogólnej do stanu faktycznego sprawy należy zauważyć, że Skarżący 11 lipca 2023 r. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. W odwołaniu od odmownej decyzji ZUS Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie jego wniosku i wyjaśnił, że spełnia przesłanki z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. do uzyskania świadczenia wychowawczego, gdyż w miesiącu lipcu 2023 r. był osobą, z którą córka zamieszkiwała i która ją utrzymywała.

23 Postępowanie o przyznanie świadczenia wychowawczego jest postępowaniem wnioskowym. Organ nie ma więc obowiązku (ani prawa) orzekać o prawie do świadczenia z urzędu. Od woli strony postępowania zależy przedmiot jak i zakres złożonego wniosku. Przy czym przepisy u.p.p.w.d. określają początkowy i końcowy okres przyznania uprawnienia do świadczenia wychowawczego oraz wskazują, kiedy (w jakim przedziale czasowym) należy złożyć wniosek na dany okres świadczeniowy. Organ właściwy w sprawie świadczenia wychowawczego jest związany żądaniem strony i nie może zmieniać jego treści poprzez uruchomienie według jego oceny właściwego trybu postępowania. Z akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy wynika, że organy obu instancji rozpoznały wniosek Skarżącego zgodnie z zawartym w nim żądaniem.

24 Prawidłowo Organ odwoławczy ustalił, że Skarżący wraz z matką dziecka nie sprawuje opieki naprzemiennej nad nim. W rozpoznawanej sprawie - co jest okolicznością bezsporną - opieka nad córką wykonywana jest zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z [...] r., [...], tj. przy miejscu zamieszkania dziecka z matką oraz zapewnionych kontaktach Skarżącego jako ojca dziecka w okresach wskazanych w orzeczeniu. Z orzeczenia tego nie wynika, aby dziecko zamieszkiwało i koncentrowało swoje sprawy życiowe cyklicznie, na zmianę u obojga rodziców. Uregulowany orzeczeniem sposób i zakres kontaktów Skarżącego z córką nie wskazuje na cykliczność zamieszkiwania dziecka u każdego z rodziców, a w konsekwencji na naprzemienność opieki. Tym samym w ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie brak jest podstaw do zastosowania art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. bowiem w okresie objętym decyzjami organów obu instancji Skarżący nie sprawował opieki naprzemiennej nad córką w rozumieniu tego przepisu.

25 Podkreślić także należy, że zasady kontaktu Skarżącego z córką wynikające z postanowienia sądu nie przewidują wspólnego zamieszkiwania córki u Skarżącego w powtarzających się okresach. Opieka sprawowana przez Skarżącego jest opieką sprawowaną w ograniczonym zakresie, czego nie zmienia podnoszona przez Skarżącego okoliczność ponoszenia przez niego wydatków na rzecz dziecka (m. in. w miesiącu lipcu 2023 r.). Skarżący zatem opiekuje się dzieckiem w zakresie określonym w ww. postanowieniu, jednakże miejscem zamieszkania dziecka (tj. miejscem wokół którego koncentrują się jego sprawy życiowe), jest miejsce zamieszkania matki.

26 Uprawnienie do świadczenia wychowawczego przysługuje natomiast w razie wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem i utrzymywania dziecka. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie. Okolicznością umożliwiającą przyznanie świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem, a nie przysługiwanie władzy rodzicielskiej. Zamieszkiwanie zatem dziecka z drugim z rodziców wyklucza możliwość przyznania świadczenia wychowawczego temu z rodziców, z którym dziecko nie zamieszkuje. Podkreślić przy tym trzeba, że na gruncie u.p.p.w.d. zasadą jest uznawanie danego dziecka za członka jednej rodziny, a tylko wyjątkowo można zaliczyć dziecko jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Wyjątek ten następuje w przypadku, gdy dziecko jest pod opieką naprzemienną rodziców (art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d.).

27 W stanie faktycznym sprawy, wobec faktu, że dziecko faktycznie mieszka z matką i w miejscu zamieszkania matki ma swoje centrum życiowe, a ponadto matka sprawuje nad nim opiekę i je utrzymuje, słusznie przyjęto, że Skarżący nie jest podmiotem, któremu w przypadku zbiegu uprawnień, należało przyznać wnioskowane świadczenie wychowawcze.

28 Podsumowując stwierdzić należy, że w działaniu organów Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów, które musiałoby skutkować wyeliminowaniem z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

29 Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod uwagę. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.