Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 18 października 2012 r., II SA/Bk 382/12
wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 18 października 2012 r., II SA/Bk 382/12
Sentencja
1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk, Sędziowie sędzia NSA Stanisław Prutis,, sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.), Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 października 2012 r. sprawy ze skargi K. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku okresowego 1. oddala skargę; 2. przyznaje adwokatowi M. B. od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne skarżącego K. C. wykonane na zasadzie prawa pomocy.-
Uzasadnienie
2 Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...].02.2012 r., znak: [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania zasiłku okresowego. Kolegium podzieliło argumentację organu I instancji, że wywiad środowiskowy jest obligatoryjnym dowodem w sprawie przyznania świadczeń z pomocy społecznej.
3 Odnosząc się do odwołania K. C., który podniósł, że wielokrotnie był wzywany przez pracownika socjalnego do złożenia oświadczenia o obecnej sytuacji, co też uczynił składając odpowiednie wyjaśnienia w Zespole Pracowników Socjalnych Nr 4. Ale zamiast otrzymać stosowną pomoc doznał prześladowań i przeciągania w nieskończoność przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, wyszukiwania jakichkolwiek pretekstów by wywiadu nie przeprowadzić i w konsekwencji pozbawić odwołującego świadczeń socjalnych, że z godnie z art. 11 ust. 2 ustawy, brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy, decyzje administracyjne o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, co do zasady, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Stosownie do art. 107 ust. 1 ustawy, rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin. Obowiązek przeprowadzenia takiego wywiadu spoczywa na pracownikach socjalnych, którzy zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 stycznia 2011 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego ( Dz. U. z 2011 r., Nr 27, poz. 138) przeprowadzają wywiad w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu. Na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonej osoby oraz formułuje wnioski dotyczące pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia. Uniemożliwienie organowi przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest w istocie jedną z postaci braku współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy. Dodać należy, że przepis ten nie formuje żadnych dodatkowych warunków odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Wykazanie po stronie osoby uprawnionej do świadczeń z pomocy społecznej braku współdziałania z organami może zatem stanowić odmowę przyznania świadczenia, a więc negatywne załatwienie sprawy ( patrz. Np. wyrok NSA z dnia 12.09.2008 r. sygn. akt I OSK 1765/07, LEX 48094, wyrok WSA w Krakowie z dnia 04.03.2010 r., sygn. akt 111 SA/Kr 999/08 centralna baza orzeczeń sądów administracyjnych, czy wyrok NSA z dnia 19.04.2011 r., I OSK 59/11. w którym Sąd zawarł tezę "uniemożliwienie organowi przeprowadzenia wywiadu środowiskowego uzasadnia odmowę przyznania świadczenia z pomocy społecznej").
4 Materiał zgromadzony w przedmiotowej sprawie potwierdza stanowisko organu I instancji, że odwołujący nie współpracował z pracownikiem socjalnym. Ze składanych w trakcie postępowania oświadczeń wynika, że odwołujący zamieszkuje u dalszej rodziny, która nie zgadza się na przyjście pod ten adres pracownika socjalnego. Odwołujący -jak podał - nie ma na to wpływu i musi dostosować się do decyzji gospodarzy, jeśli ma dalej u nich nocować, dlatego nie może podać adresu. Jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, nie ma żadnego dochodu. W formie żywności pomaga mu dalsza rodzina i zapożycza się gdzie się da (oświadczenie z dnia 7 grudnia 2011 r.). W trakcie przesłuchania strony w dniu 22 grudnia 2011 r. ponownie oświadczył, że zamieszkuje u dalszej rodziny na osiedlu B. W mieszkaniu tym przebywa między godziną 20 a 6. Nie posiada kluczy do mieszkania, a przebywa tylko wtedy, gdy są domownicy. Nie może podać adresu tego mieszkania, gdyż gospodarze sobie tego nie życzą i nie wyrażają zgody na wizytę w tym mieszkaniu pracownika socjalnego. Zeznał również, że nie może zamieszkać u matki, ze względu na konflikt z mieszkającym tam bratem.
5 Kolegium wyjaśniło również, że odwołujący miał możliwość poprawy swojej sytuacji we własnym zakresie poprzez odebranie kwoty 23.078,15 zł, stanowiących pierwszą ratę wynikającą z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] stycznia 2011 r. sygn. akt [...] wydanego w sprawie o podział majątku wspólnego, którą to kwotę była żona wysłała przekazem pocztowym w miesiącu maju 2011 r. Odwołujący tej kwoty nie odebrał podając różne powody swojego postępowania. Sam pozbawił się środków do życia.
6 Skargę na powyższą decyzję złożył do sądu administracyjnego K. C. Wskazał, że nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest celowym działaniem organu. Wyjaśnił, identycznie jak w odwołaniu, że wielokrotnie stawiał się w siedzibie organu I instancji i przedstawiał swoją sytuację. Pracownicy socjalni zdają sobie sprawę, że wnioskowane świadczenia są jego jedynym źródłem utrzymania, a mimo to utrudniają ich uzyskanie m.in. sprawdzając wskazane miejsce zamieszkania zawsze w czasie jego nieobecności. Potwierdził, że nocuje na klatce schodowej przy ul. S. Brak na klatce schodowej jego rzeczy jest oczywisty, zważywszy że pozostawione bez opieki mogłyby zostać wyrzucone.
7 W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
8 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
9 Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
10 Skarżący we wniosku inicjującym postępowanie domagał się przyznania zasiłku okresowego.
11 Świadczenia z pomocy społecznej mogą być przyznane w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Zasiłek okresowy ma umożliwić osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 u.p.s.). W art. 4 u.p.s. zobowiązano osoby i rodziny korzystające ze świadczeń lub ubiegające się o nie do współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w art. 11 ust. 2 u.p.s. stwierdzono, że brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
12 Wypełnienie powyższych ustawowych wymagań jest możliwe dopiero po wszechstronnym ustaleniu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy. Zasady dokonywania takich ustaleń uregulowano w Rozdziale 7 u.p.s. W jej art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 wskazano, że decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i ich rodzin. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi podstawowy element postępowania wyjaśniającego w sprawie z pomocy społecznej i jest traktowany jako obowiązkowy sposób zebrania informacji o wnioskodawcy. Potwierdzają to regulacje rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 25.01.2011 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 27, poz. 138 z późn. zm.), dalej jako rozporządzenie, zawierające szczegółowe zasady przeprowadzania wywiadu, w tym sposób wykazania informacji niezbędnych do oceny prawa do świadczenia. Z § 3 ust. 3, 4 i 5 rozporządzenia wynika, że wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu, pracownik dokonuje obserwacji sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby, mogącej mieć wpływ na prawo do świadczeń, jak również dokonuje analizy i oceny tej sytuacji oraz formułuje wnioski stanowiące podstawę planowania pomocy.
13 Jak wynika z powyższego, specyfika postępowania wyjaśniającego w sprawie o świadczenia z pomocy społecznej wymaga aktywności ze strony wnioskodawcy, którego rolą jest wprowadzenie pracownika w swoją trudną sytuację życiową. Nie jest bowiem możliwe jej wszechstronne ustalenie i ocena bez współdziałania przedstawiciela organu i podmiotu ubiegającego się o pomoc, który najlepiej może sprecyzować oraz wskazać swoje potrzeby. Racjonalne było zatem wprowadzenie w art. 11 ust. 2 u.p.s. warunku współdziałania jako jednej z przesłanek udzielenia wsparcia. Słusznie prawodawca założył, że brak aktywności po stronie wnioskodawcy uniemożliwia wyjaśnienie sprawy i powoduje niebezpieczeństwo wydania orzeczenia oderwanego od rzeczywistych potrzeb podopiecznych ośrodka oraz niebezpieczeństwo nierównego ich potraktowania, czemu należy zapobiegać. Uczynienie przez ustawodawcę wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony podstawowym środkiem dowodowym w sprawach o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej służyć ma zatem sprawiedliwemu ich rozdysponowaniu. Jednocześnie uniemożliwienie jego przeprowadzenia może stanowić podstawę skutecznego zarzutu wobec strony, że nie współdziała w przezwyciężeniu własnej, trudnej sytuacji życiowej (vide wyrok NSA z 16.03.2010 r., I OSK 1558/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA). W dalszej kolejności może to prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. Jeśli bowiem strona nie podaje swego faktycznego adresu zamieszkiwania lub pobytu albo przedstawia organowi mylne informacje w tym zakresie, nie sposób przyjąć że współdziała z organem w celu przezwyciężenia trudności. Każda odmowa przyznania świadczenia na tej podstawie powinna być jednak starannie uzasadniona (vide wyrok NSA z 27.04.2010 r., I OSK 84/10, CBOSA).
14 Sytuacja braku współdziałania wnioskodawcy z organem w wyjaśnieniu własnej sytuacji osobistej, majątkowej i dochodowej miała miejsce w sprawie niniejszej, w której skarżący faktycznie uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Nie znajduje podstaw twierdzenie strony, że brak tego wywiadu został zawiniony przez organ. Jak wynika z akt, pracownik socjalny udawał się pod adres wskazany przez stronę i nie stwierdził okoliczności świadczących o jej przebywaniu w tym miejscu tj. na klatce schodowej lub w piwnicy bloku przy ul. S., należącej do właściciela lokalu nr [...]. Sytuacja zastana we wskazanym miejscu uprawnia wręcz do wniosku o braku możliwości przebywania tam skarżącego. Powyższe okoliczności prowadzą zatem do wniosku, że sam skarżący uniemożliwił organom ustalenie miejsca jego zamieszkania (pobytu). Wskazany przez stronę fakt przebywania w piwnicy bloku od późnych godzin nocnych do wczesnych godzin porannych oraz na klatce nie był wystarczającym uzasadnieniem przeprowadzenia wywiadu w tym właśnie przedziale czasowym. Zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia przedmiotowy wywiad może zostać przeprowadzony w godzinach pracy ośrodka lub w terminie uzgodnionym z petentem. Skarżący nie występował o jego dokonanie w określonym terminie lub w określonych godzinach wykraczających poza godziny pracy MOPR.
15 Sąd akceptuje jako zgodne z prawem stanowisko organu, zgodnie z którym w tej konkretnej sytuacji brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego stanowił wystarczającą podstawę odmowy przyznania zasiłku celowego. Wyjaśnienia Skarżącego, iż nie może podać adresu pobytu z uwagi na brak zgody dalszej rodziny, w świetle całokształtu materiału dowodowego, nie są przekonujące. Jednocześnie sąd nie dopatrzył się w działaniach pracowników organu I instancji celowego utrudniania wyjaśnienia sprawy i świadomego działania na niekorzyść skarżącego. Jego stanowiska w tej kwestii nie potwierdza również materiał znajdujący się w aktach sprawy.
16 Dodać też należy, na co wskazuje organ odwoławczy, że skarżący nie działa na rzecz polepszenia swojej sytuacji poprzez nieodebranie należnej kwoty z tytułu podziału majątku. Jak wynika z akt administracyjnych nie odebrał on kwoty 23.078,15 zł, stanowiącej pierwszą ratę wynikającą z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] stycznia 2011 r., sygn. akt [...], wydanego w sprawie o podział majątku wspólnego, którą to kwotę była żona wysłała przekazem pocztowym w miesiącu maju 2011 r. nie odebrał kwoty spłaty.
17 W tych okolicznościach odmowa przyznania świadczenia była zatem zgodna z prawem.
18 Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) orzeczono jak w sentencji. O wysokości kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, przyznanych ustanowionemu z urzędu adwokatowi, Sąd orzekł na podstawie przepisu art. 250 ww. ustawy oraz przepisów § 2 ust. 3, § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm).