Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1994 r., I PRN 62/94

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1994 r., I PRN 62/94

Tekst

1 - 1 -

2 Wyrok z dnia 20 września 1994 r.

3 I PRN 62/94

4 Przewodniczący SSN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Teresa Flemming-Kulesza, Walerian Sanetra (sprawozdawca),

5 Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu w dniu 20 września 1994 r. sprawy z powództwa Barbary K. przeciwko Prokuraturze Wojewódzkiej w W. o wynagrodzenie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 3 marca 1994 r., [...]

6 u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy dla Wrocławia-Śródmieścia z dnia 27 grudnia 1993 r., [...] i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy dla Wrocławia-Śródmieścia do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

7 Sąd Rejonowy-Sąd Pracy dla Wrocławia-Śródmieścia wyrokiem z dnia 27 grudnia 1993 r., [...] zasądził od Prokuratury Wojewódzkiej w W. na rzecz powódki Barbary K. kwotę 99.736.446 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 11 listopada 1993 r. - do dnia zapłaty - 54% w stosunku rocznym.

8 Sąd ten ustalił, że powódka była zatrudniona na stanowisku prokuratora. W spornym okresie czasu strona pozwana wypłacała powódce wynagrodzenie za pracę sprzecznie z art. 62 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z 1991 r., Nr 25, poz. 103 ze zm.), uchwałą Rady Państwa z dnia 20 lutego 1985 r. w sprawie zasad wynagradzania prokuratorów oraz asesorów i aplikantów prokuratorskich (M. P. Nr 4, poz. 37) i z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1990 r. w sprawie wynagrodzeń prokuratorów oraz asesorów i aplikantów prokuratury (Dz. U. Nr 84, poz. 494), gdyż do obliczania tego wynagrodzenia przyjmowała niższą podsta- - 2 -

9 wę niż wynikająca z przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej, ogłaszanego co kwartał przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Monitorze Polskim.

10 Wyrokiem z dnia 3 marca 1994 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu oddalił rewizję strony pozwanej. Według tego Sądu "Sąd Rejonowy prawidłowo dokonał interpretacji... przepisu ustawy o prokuraturze i przyjął, iż do dnia 5 listopada 1991 r. wysokość wynagrodzenia prokuratora winno wyznaczać przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej ogłaszane przez Prezesa GUS zgodnie z art. 2 ust. 3 ustawy o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej (Dz. U. Nr 4, poz. 14 z 1989 r. z późn. zm.), zaś od 6 listopada 1991 r. wynagrodzenie prokuratora powinno być ustalane od podstawy ogłoszonej przez Prezesa GUS w Monitorze Polskim w oparciu o art. 62 ustawy o prokuraturze (tekst jednolity Dz. U. Nr 25, poz. 103 z 1991 r. z późn. zm.)"

11 Wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, który podnosząc zarzut rażącego naruszenia prawa, a w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 386), art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej Państwa w 1992 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 83), art. 28 ustawy budżetowej na rok 1992 (Dz. U. Nr 50, poz. 229) oraz art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 30 grudnia 1992 r. o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej w 1993 r. oraz o zmianie ustawy o wynagrodzeniu osób na kierowniczych stanowiskach państwowych (Dz. U. z 1993 r., Nr 1, poz. 1), wniósł o jego uchylenie oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy dla Wrocławia- -Śródmieścia i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.

12 Zdaniem rewidującego, mylny jest pogląd Sądów obydwu instancji, że przy ustalaniu wynagrodzenia prokuratorów w spornym okresie należy stosować art. 62 ustawy o prokuraturze. Okoliczność, iż w ustawach budżetowych i "okołobudżetowych" nie dokonano wyraźnie zmiany bądź uchylenia tego przepisu jest w sprawie bez znaczenia. Przepisy powołanych ustaw uchylają w okresie ich obowiązywania moc obowiązującą art. 62 ustawy o prokuraturze zgodnie z regułą lex posterior - 3 -

13 derogat priori. Bez znaczenia jest również, zdaniem rewidującego, "że regulacje prawne wynagrodzeń prokuratorów zostały zamieszczone m.in. w ustawie o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej". O znaczeniu i wykładni konkretnego przepisu decyduje bowiem jego treść i wynikająca z niego funkcja, którą przepis ten ma spełniać. Treść i funkcja jaką miały spełniać przepisy powołanych ustaw nie budzą zaś żadnych wątpliwości.

14 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

15 W myśl art. 62 ust. 1 ustawy o prokuraturze, "wynagrodzenie zasadnicze prokuratorów równorzędnych powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury jest równe i stanowi odpowiednio do rangi stanowiska prokuratora, wielokrotność przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej". Mnożniki wyznaczające tę wielokrotność dla poszczególnych stanowisk określała do dnia 31 października 1990 r. uchwała Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1989 r. w sprawie zasad wynagradzania prokuratorów oraz asesorów i aplikantów prokuratury (M.P. Nr 4, poz. 37), a od 1 listopada 1990 r. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1990 r. w sprawie wynagrodzeń prokuratorów oraz asesorów i aplikantów prokuratury (Dz. U. Nr 84, poz. 494).

16 Wobec wątpliwości co do sposobu ustalania wysokości wynagrodzenia przeciętnego w sferze produkcji materialnej, Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 22 sierpnia 1991 r., I PZP 34/91, wyjaśnił, że jest to wynagrodzenie z wypłatami z zysku.

17 Ustawą z dnia 16 października 1991 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, o Sądzie Najwyższym, o prokuraturze, o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe (Dz. U. Nr 100, poz. 443) do art. 62 ustawy o prokuraturze został dodany ust. 2 w brzmieniu: "Przez przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej, o którym mowa w ust. 1, rozumie się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej bez wypłat z zysku, ogłaszane co kwartał przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" w terminie do 7 dnia roboczego drugiego miesiąca każdego kwartału za kwartał poprzedni" (art. 3). - 4 -

18 Ustawa ta weszła w życie z dniem ogłoszenia (art. 5), tj. 6 listopada 1991 r. i jednocześnie stanowiła pośrednie potwierdzenie trafności wykładni dokonanej przez Sąd Najwyższy we wspomnianej wyżej uchwale. Wobec powyższego, podstawę do obliczenia wynagrodzenia zasadniczego prokuratorów do dnia 5 listopada 1991 r, stanowiło przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej z wypłatami z zysku, zaś od dnia 6 listopada 1991 r. stanowi ją przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej bez wypłat z zysku.

19 Podstawę ustalenia wynagrodzenia zasadniczego prokuratorów stanowi przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej z okresu, w którym powstaje prawo do wynagrodzenia (tak: Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 17 lutego 1993 r., Dz. U. Nr 17, poz. 81).

20 Od reguły bieżącej waloryzacji wynagrodzeń prokuratorskich, wyrażonej w art. 62 ustawy o prokuraturze, odstępstwa wprowadziły przepisy powołanych w rewizji nadzwyczajnej aktów prawnych regulujących budżet państwa i zasady polityki finansowej w latach 1991, 1992 i 1993. W myśl art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. - "W 1991 r. do ustalania wynagrodzenia zasadniczego... prokuratorów stosuje się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w pierwszym kwartale 1991 r." Przepis ten wszedł w życie z dniem ogłoszenia (art. 6), tj. 4 października 1991 r.

21 Stosownie do treści art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej Państwa w 1992 r., do czasu uchwalenia ustawy budżetowej na 1992 r. "do ustalania wynagrodzenia zasadniczego... prokuratorów stosuje się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w pierwszym kwartale 1991 r.". Ustawa ta weszła w życie z dniem ogłoszenia, tj. 10 marca 1992 r., z mocą od 1 stycznia 1992 r. (art. 21).

22 Według art. 28 uchwalonej 5 czerwca 1992 r. ustawy budżetowej na rok 1992, "W okresie od dnia 1 czerwca do dnia 31 grudnia 1992 r. do ustalania wynagrodzeń... prokuratorów... stosuje się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej bez wypłat z zysku w pierwszym kwartale 1992 r." Przepis ten wszedł w życie z dniem ogłoszenia, tj. 29 czerwca 1992 r., z mocą od dnia 1 kwietnia 1992 r. (art. 37 pkt 1).

23 Stosownie do treści art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 30 grudnia 1992 r. o kształto- - 5 -

24 waniu środków na wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej w 1993 r., "w okresie od dnia 1 kwietnia do dnia 31 grudnia 1993 r. do ustalania wynagrodzeń... ...prokuratorów...stosuje się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej, bez wypłat z zysku, w trzecim kwartale 1992 r." W okresie do 31 marca 1993 r., zgodnie z ust. 3 art. 4 tejże ustawy, wynagrodzenia prokuratorów "pozostają na poziomie z grudnia 1992 r." Przepis ten wszedł w życie z dniem ogłoszenia, tj. 6 stycznia 1993 r., z mocą od 1 stycznia 1993 r. (art. 11). Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 29 stycznia 1992 r., K. 15/91 (OTK 1992 r. cz. I, poz. 8) uznał art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. za sprzeczny z Konstytucją, zarówno co do wejścia w życie przed jego ogłoszeniem (ze względu na naruszenie zasady "lex retro non agit"), jak i po wejściu w życie (wobec braku stosownej vacatio legis), zaś w orzeczeniu z dnia 30 listopada 1993 r., K. 18/92 (OTK 1993 r. cz. II, poz. 41) stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r., tylko w zakresie dotyczącym wejścia tego przepisu w życie przed jego ogłoszeniem. Następnie obwieszczeniem z dnia 15 czerwca 1994 r. Prezes Trybunału Konstytucyjnego ogłosił utratę mocy obowiązującej art. 16 ustawy o zasadach gospodarki finansowej Państwa w 1992 r. w zakresie wynikającym z orzeczenia z dnia 30 listopada 1993 r., K. 18/92, tj. w zakresie odnoszącym się do czasu przed dniem ogłoszenia przepisu w Dzienniku Ustaw (Dz. U. Nr 74, poz. 338).

25 Sąd Najwyższy podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w orzeczeniu w sprawie K. 15/91 oraz w punkcie 1 orzeczenia w sprawie K. 18/92 i jest zdania, że wynikająca z tych orzeczeń niekonstytucyjność art. 4 ustawy z dnia 28 września 1991 r. i art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1992 r., odnosząca się do wskazanych w tych orzeczeniach okresów, uprawnia do rozstrzygnięcia o wynagrodzeniu powoda za te okresy według zasad przewidzianych w ustawie z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1990 r. w sprawie wynagrodzeń prokuratorów oraz asesorów i aplikantów prokuratury. Należy więc uznać, że zawieszenie przewidzianej w art. 62 ustawy o prokuraturze bieżącej waloryzacji wynagrodzeń prokuratorów w tych okresach zostało dokonane przepisami sprzecznymi z Konstytucją.

26 - 6 -

27 W zakresie wynagrodzenia przypadającego powódce w pozostałych okresach stanowiących przedmiot sporu (od 9 marca 1992 r.) Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w rewizji nadzwyczajnej, że utrata lub zawieszenie mocy obowiązującej przepisu wcześniejszego nie musi wynikać expressis verbis z regulującego tę samą materię odmiennie przepisu późniejszego. W razie wątpliwości co do mocy obowiązującej dwu przepisów o sprzecznej treści, pochodzących z różnych okresów, należy, zgodnie z zasadą kolizyjną "lex posterior derogat legi anteriori", przyznać pierwszeństwo przepisowi późniejszemu przed wcześniejszym. Takie stanowisko, w analogicznych do rozstrzyganej sprawach, wyraził Sąd Najwyższy między innymi w uchwale z dnia 27 maja 1993 r., I PZP 12/93 oraz w wyrokach z dnia: 12 kwietnia 1994 r., I PRN 12/94, OSNAPiUS 1994 nr 4 poz. 61 i z 21 czerwca 1994 r. I PRN 38/94, OSNAPiUS 1994 r. nr 10, poz. 163.

28 Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie zajmuje stanowisko, że przepis, pomimo stwierdzenia jego niezgodności z Konstytucją przez Trybunał Konstytucyjny, jeżeli Sejm potwierdził trafność jego orzeczenia, obowiązuje tak długo, dopóki nie zostanie uchylony lub zmieniony w trybie przewidzianym w utrzymanym w mocy przez art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 10 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 84, poz. 426) art. 33a ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 r. i art. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 109, poz. 470). Takie też stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 2 marca 1993 r., I PZP 3/93 (OSP 1994 z. 2, poz. 35) i z 27 maja 1993 r., I PZP 12/93 oraz w wyroku z dnia 24 maja 1994 r., I PRN 27/94.

29 Jednakże, zdaniem Sądu Najwyższego, niezastosowanie przez Sąd w rozpoznawanej sprawie przepisu sprzecznego z Konstytucją i przyjęcie za podstawę prawną rozstrzygnięcia przepisu, którego moc obowiązująca nie została wyraźnie uchylona lub zawieszona przez ów "niekonstytucyjny" przepis, przy czym którego zgodność z ustawą zasadniczą nie budziła żadnych wątpliwości, nie narusza prawa w sposób rażący. Dlatego też rewizja nadzwyczajna, w części dotyczącej zasądzenia zaskarżonym wyrokiem na rzecz powódki wynagrodzenia za pracę za okres do dnia 10 marca 1992 r., obliczonego według zasad przewidzianych w art. 62 ustawy o pro- - 7 -

30 kuraturze, nie spełnia przewidzianego w art. 417 k.p.c. wymagania, by orzeczenie sądu rażąco naruszało prawo. Ponadto, przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Sąd pierwszej instancji powinien mieć na uwadze, iż ocena taka znajduje potwierdzenie w sposobie unormowania uprawnienia przewidzianego w art. 30 ustawy z dnia 30 kwietnia 1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i prywatyzacji (Dz. U. Nr 44, poz. 202), polegającego na możliwości otrzymania rekompensacyjnych świadectw udziałowych. Według tego przepisu do otrzymania tych świadectw uprawnione są między innymi osoby, które w okresie od dnia 1 lipca 1991 r. do dnia 31 grudnia 1991 r. zajmowały stanowiska sędziów, prokuratorów oraz kierownicze stanowiska państwowe, z wyjątkiem osób, "których roszczenia z powyższego tytułu zostały w pełni zaspokojone". Przytoczona treść art. 30 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 kwietnia 1993 r. może być bowiem potraktowana jako swoistego rodzaju pośrednia, dokonana ex post akceptacja przez ustawodawcę praktyki wypłacania wynagrodzeń (między innymi) prokuratorskich - na podstawie orzeczeń sądowych - w wyższej wysokości (zgodnie z regułą art. 62 ustawy o prokuraturze) niż wynikało to ze zmian wprowadzonych przez przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. Co więcej, w wykładni przepisu art. 30 ust. 1 lit. c ustawy z 30 kwietnia 1993 r. można posunąć się dalej, gdyż w jego końcowym fragmencie mowa jest o "roszczeniach" (z tytułu zajmowania - między innymi - stanowisk prokuratorów) w pełni zaspokojonych, co sugeruje, iż roszczenia te istniały i były zasadne, a w każdym razie ich zaspokojenie nie jest następczo (w ustawie z dnia 30 kwietnia 1993 r.) kwestionowane przez ustawodawcę. Nie jest to jednocześnie jednak pełne czy też jednoznaczne uznanie przez niego tych roszczeń, gdyż w art. 30 ustawy z dnia 30 kwietnia 1993 r. przewiduje się wydawanie (między innymi) prokuratorom rekompesacyjnych świadectw udziałowych, których celem jest pewna rekompensata strat, jakie ponieśli oni w następstwie zastosowania przepisów ustawy ocenionej jako sprzeczna z Konstytucją, a wobec tego nie należy im wypłacać wyrównania, bo wtedy przepis przewidujący ich prawo do otrzymania rekompensacyjnych świadectw udziałowych traci sens. Oznacza to tym samym, że w świetle analizowanego tu przepisu, jeżeli doszło do zaspokojenia roszczenia, to ustawodawca ten fakt w sposób następczy uznaje za nie kolidujący z prawem, a jednocześnie jednak po wejściu w życie ustawy z 30 kwietnia 1993 r. nie ma podstaw do domagania się - 8 -

31 wyrównania wynagrodzenia, bo w razie gdy roszczenie nie zostało w pełni zaspokojone prokuratorowi przysługuje uprawnienie do otrzymania świadectwa udziałowego, a nie wyrównanie wynagrodzenia.

32 Rewizja nadzwyczajna jest natomiast uzasadniona w odniesieniu do części zaskarżonego wyroku zasądzającego na rzecz powódki wynagrodzenie obliczone z zastosowaniem bieżącej waloryzacji od dnia 10 marca 1992 r., Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, nie stosując przepisów, których zgodność z Konstytucją po tej dacie nie była kwestionowana, naruszył rażąco prawo.

33 Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Pracy powinien przy obliczaniu wynagrodzenia zasadniczego powódki uwzględnić, że podstawę ustalenia tego wynagrodzenia stanowi przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej, bez wypłat z zysku, w okresie od 10 marca 1992 r. do 31 maja 1992 r. - z pierwszego kwartału 1991 r., w okresie od 1 czerwca 1992 r. do 31 marca 1993 r. - z pierwszego kwartału 1992 r., zaś w okresie od 1 kwietnia 1993 r. do 30 września 1993 r. - z trzeciego kwartału 1992 r. Sąd ten powinien mieć jednakże także na uwadze, że przepis art. 4 ust. 2 ustawy z 30 grudnia 1992 r. o kształtowaniu środków na wynagrodzenie w państwowej sferze budżetowej w 1993 r. wszedł w życie 6 stycznia 1993 r. (dzień ogłoszenia ustawy) z mocą od 1 stycznia 1993 r., a więc z naruszeniem zasady nieretroaktywności ustawy, jak również bez ustalenia okresu dostosowawczego (vacatio legis).

34 Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 422 § 2 k.p.c., uchylił zaskarżony wyrok w całości wobec konieczności dokonania ponownego obliczenia należnego powódce wynagrodzenia według wskazanych wyżej zasad.

35 ========================================