Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2012 r., I PK 155/11

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2012 r., I PK 155/11

Tekst

1 Wyrok z dnia 11 kwietnia 2012 r.

2 I PK 155/11

3 Przepis art. 231

4 k.p. stosuje się przy zlecaniu usług gastronomicznych

5 wówczas, gdy przejęciu podlega zorganizowana całość, która zachowuje swą tożsamość jako przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym.

6 Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Sędziowie SN:

7 Bogusław Cudowski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

8 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 kwietnia 2012 r. sprawy z powództwa Małgorzaty R., Teresy T., Teresy V., Bożeny Z. przeciwko A.R. Spółce z o.o. w K., I.F.S. Spółce z o.o. w W., Wojewódzkiemu Szpitalowi Specjalistycznemu w O. i Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Gruźlicy i Chorób Płuc w O. o dopuszczenie do pracy, na skutek skarg kasacyjnych powódek i strony pozwanej A.R. Spółki z o.o. w K. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 21 kwietnia 2011 r. […] 1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punktach II, III, IV i VII i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego;

9 2. o d d a l i ł skargi kasacyjne powódek w pozostałej części;

10 3. odrzucił skargę kasacyjną A.R. Spółki z o.o. w K. w zakresie punktu II zaskarżonego wyroku.

Uzasadnienie

11 Powódki Małgorzata R., Teresa T., Teresa V. i Bożena Z.k domagały się dopuszczenia do pracy od pozwanych A.R. Sp. z o.o. w K., I.F.S. Sp. z o.o. w W., Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w O. oraz Samodzielnego Publicznego Zespołu Gruźlicy i Chorób Płuc w O.

12 2

13 Sąd Rejonowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 9 listopada 2010 r. […] dopuścił powódki do pracy w I.F.S. Sp. z o.o. w W., oddalając powództwo w pozostałym zakresie na podstawie następujących ustaleń faktycznych.

14 We wrześniu 2004 r. zlikwidowany został w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w O. dział żywienia, zaś usługi żywienia powierzono G.G. Sp. z o.o. (obecnie I.F.S. Sp. z o.o. w W.). Usługodawca uzyskał tytuł do posiadania pomieszczeń zlokalizowanych w budynku szpitala dotychczas zajmowanych przez dział żywienia oraz do całości wyposażenia kuchni. Świadczył on usługi nie tylko na rzecz Szpitala (ok. 55% zamówień), ale także SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. (ok. 22% zamówień) i innych podmiotów. Pracownicy wykonywali usługi bez podziału pomiędzy poszczególnych usługobiorców. W następstwie wygaśnięcia umowy z I.F.S. doszło do zwrotu dzierżawionych pomieszczeń i wyposażenia, które następnie w dużej części uległo kasacji. W oddanych pomieszczeniach szpital przeprowadził prace adaptacyjne z przeznaczeniem na oddziały szpitalne. Od 6 maja 2010 r. usługi dla Szpitala przejęła spółka A.-R. Sp. z o.o. w K. Dokonała ona rozbudowy zaplecza kuchni zlokalizowanej na terenie Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego w O. W maju 2010 r. powódki zgłosiły gotowość do pracy na rzecz I.F.S. oraz Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego.

15 Sąd Rejonowy uznał, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie w odniesieniu do I.F.S. Zdaniem Sądu ani Specjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego w O., ani SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. nie można było uznać za podmioty przejmujące zakład pracy. WSS w O. wprawdzie odzyskał władztwo nad lokalem i częścią wyposażenia, ale nie podjął się on prowadzenia działalności żywieniowej. Z kolei A.-R. Sp. z o.o. sama wybudowała nowe pomieszczenia i zakupiła wyposażenie w celu realizacji umowy. Samo przejęcie usługi w postaci żywienia pacjentów od I.F.S. Sąd uznał za niewystarczające.

16 Pełnomocnik powódek zaskarżył ten wyrok apelacją w zakresie oddalającym powództwo względem A.-R. Sp. z o.o. w K., WSS w O. i SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. W odniesieniu do powódek Małgorzaty R. i Teresy V. domagał się dopuszczenia do pracy w A.-R. Sp. z o.o. w K. lub WSS w O., ustalenia że pracodawcą Małgorzaty Z. do 31 października 2010 r. był A.-R. Sp. z o.o. w K. lub WSS w O. oraz ustalenia, że pracodawcą Teresy T. do 31 października 2010 r. była A.-R. Sp. z o.o. w K. lub SPZ Gruźlicy i Chorób Płuc w O. Wskazał jednak w uzasadnieniu, że apelację złożył z ostrożności procesowej, aby nie dopuścić do uprawomocnienia się wyro- 3

17 ku względem tych pozwanych do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, podnosząc, że ocenia orzeczenie Sądu Rejonowego jako prawidłowe. Apelację wniosła także I.F.S., domagając się zmiany zaskarżonego wyroku.

18 Wyrokiem z 21 kwietnia 2011 r. […] Sąd Okręgowy w Olsztynie w punkcie II zmienił zaskarżony wyrok oddalając powództwo Bożeny Z., Małgorzaty R., Teresy T. i Teresy V. skierowane przeciwko I.F.S., w punkcie IV dopuścił powódki Małgorzatę R. i Teresę V. do pracy w A.-R. Sp. z o.o. oraz ustalił, że Spółka ta była pracodawcą powódek Bożeny Z. i Teresy T. od dnia 31 października 2010 r., w punkcie V oddalił apelacje powódek w pozostałym zakresie.

19 Sąd Okręgowy ocenił, że w sprawie doszło do wielokrotnego transferu. W pierwszej kolejności zwrot majątku, wobec zakończenia umowy w maju 2010 r., Szpitalowi Specjalistycznemu w O. doprowadził do przejścia zakładu pracy na ten podmiot (wobec powódki Teresy T. - Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Gruźlicy i Chorób Płuc w O.). Równocześnie jednak zawarcie umowy przez szpitale o realizację zadań żywieniowych przez A.-R. Sp. z o.o. spowodowało przejście zakładu pracy na ten podmiot, mimo iż nie przekazano tej Spółce majątku związanego z prowadzeniem usługi gastronomicznej. A.-R. Sp. z o.o. jedynie od SP Zespołu Gruźliczego przejęła w ograniczonym zakresie sprzęt i pomieszczenia. Sąd podkreślił, że w judykaturze Sądu Najwyższego ukształtowało się stanowisko, w świetle którego w tzw. sferze publicznej dla przejścia zakładu pracy kluczowe pozostają zadania przy niewielkiej roli elementu majątkowego. Zdaniem Sądu szpital pełni funkcję w sferze publicznej, co pozwala na przypisanie kluczowej roli zadań dla potrzeb transferu. Stanowisko to doprowadziło do zmiany zaskarżonego orzeczenia.

20 Skargi kasacyjne od tego wyroku wywiodły wszystkie powódki w zakresie punktu II i V a pozwany A.-R. Sp. z o.o. w zakresie punktu II i IV. Wszystkie skargi kasacyjne zostały oparte na zarzucie błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 231

21 k.p., przez przypisanie podstawowego znaczenia przejściu zadań i stwierdzenia, że w ten sposób doszło do przejścia zakładu pracy na nowego pracodawcę A.-R. Sp. z o.o. Powódki w skargach kasacyjnych podkreślały, że ich zdaniem prawidłowej wykładni i rozstrzygnięcia dokonał Sąd pierwszej instancji ustalając, że ich pracodawcą jest (była) I.F.S. Sp. z o.o.

22 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

23 4

24 Skargi kasacyjne okazały się zasadne, a zaskarżony wyrok wymagał uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Olsztynie. Kluczowa dla sprawy była analiza stanu faktycznego z punktu widzenia art. 231 § 1 k.p. i ewentualnie następujących po sobie transferów części zakładu pracy (bazy gastronomicznej i zadań z tym związanych). Zasadnicze zatem było ustalenie, czy stan faktyczny rozpoznanego sporu pozwalał na uznanie, iż doszło do wielokrotnego transferu w rozumieniu art. 231

25 § 1 k.p. (Szpitale - I.F.S. Sp. z o.o. - Szpitale - A.-R.

26 Sp. z o.o.). Sądy obu instancji dokonały odmiennej subsumcji. Sąd pierwszej instancji ocenił, iż w związku z wyekspirowaniem umowy zawartej z I.F.S. Sp. z o.o. nie doszło ani do transferu pracowników do Szpitala, ani nie doszło do transferu do Spółki A.-R.; Sąd drugiej instancji doszedł do przekonania, iż właśnie ta ostatnia Spółka przejęła pracowników, bowiem wykonywała dalej zadania gastronomiczne, które pierwotnie wykonywały same Szpitale, a następnie na mocy umowy Spółka I.F.S.. Szpital zaś prowadzi działalność publiczną i dlatego dla transferu wystarczające jest przejęcie zadań związanych z tą działalnością. Sąd Okręgowy w Olsztynie oparł się przy tym w swych rozważaniach na tej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego, która dotyczyła przejmowania zadań o charakterze „społecznym, politycznym, publicznym”. W takich przypadkach dla zastosowania przepisu art. 231

27 § 1 k.p. wystarczyć ma

28 przekazanie zadań, a kwestia mienia ma znaczenie wtórne (por. np. jeden z pierwszych takich wyroków dotyczący nauczania przedszkolnego z dnia 18 lutego 1994 r., I PRN 2/94). Zaznaczyć jednak trzeba, że taka konstatacja dokonana została bez uwzględnienia faktu, iż usługa gastronomiczna prowadzona przez szpitale raczej pozbawiona jest cechy usługi „społecznej, politycznej, czy publicznej”. Podkreślić również wypada, że w większości rozpatrywanych przez Sad Najwyższy spraw dotyczących „przejmowania zadań” dochodziło też - choć nie w pełnym zakresie - do przejmowania mienia związanego z prowadzonymi czynnościami, a czynnik ludzki miał dla działalności podmiotu znaczenie bardzo ważne (nauczyciele, kancelaria komornicza).

29 W niniejszym sporze powstało zagadnienie, czy przy przejmowaniu przez kolejne podmioty gospodarcze na mocy umów zlecenia zadań z zakresu prowadzenia żywienia szpitalnego dochodzi do transferu w rozumieniu art. 231 § 1 k.p., mimo

30 braku przekazania mienia, w oparciu o które zadania są wykonywane.

31 Rozważania prawne, prowadzące do podania motywów ferowanego aktualnie wyroku wypada zacząć od zdefiniowania pojęcia „przejścia zakładu pracy lub jego 5

32 części”, którym posługuje się art. 231

33 § 1 k.p. Przepis ten nie zawiera wprost definicji

34 transferu. Niewątpliwie jednak jest wzorowany na dyrektywie Rady 2001/23/WE z 21 marca 2001 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.Urz.WE L 82 z dnia 22 marca 2001 r., s. 16 - Dz.Urz.UE - sp. 05, t. 4, s. 98). Stąd dorobek TSUE (ETS) w tym zakresie może i powinien być wykorzystany przy rozstrzyganiu niniejszego sporu. Obowiązek stosowania wykładni prounijnej jest oczywisty. Jednakże dorobek TSUE w omawianym zakresie ewoluuje. Obecnie kształtuje się linia orzecznictwa, w myśl której różne są przesłanki uznania, iż dochodzi do transferu w rozumieniu dyrektywy, a waga tych przesłanek dla rozstrzygnięcia każdego przypadku zależy od charakteru działalności prowadzonej przez pracodawcę, tj. metod produkcji lub eksploatacji, które wykorzystywane są w danym przedsiębiorstwie lub zakładzie (zob. wyrok z dnia 11 marca 1997 r. w sprawie C-13/95 Süzen, pkt 18 uzasadnienia; wyrok z dnia 10 grudnia 1998 r. w sprawach połączonych C- 173/96 i C-247/96 Hidalgo i in., Rec str. I - 8237, pkt 31 uzasadnienia). Przejęcie samych zadań nie jest wystarczające dla zastosowania dyrektywy w sytuacji, gdy działalność przedsiębiorstwa opiera się w znaczącej mierze na substracie materialnym, który nie został przejęty. Dla zastosowania ochrony wynikającej z dyrektywy Rady 2001/23/WE konieczne jest zatem w takim przypadku przejęcie znaczącej części majątku. Inaczej sprawa może się przedstawiać, gdy przedsiębiorstwo wykorzystuje w zasadniczym zakresie fachową załogę, a majątek przedsiębiorstwa ma marginalne znaczenie dla prowadzonych przez to przedsiębiorstwo usług/zadań. Ważna staje się zatem dla stosowania dyrektywy Rady 2001/23/WE konstatacja co do zachowania tożsamości przedsiębiorstwa i z tym powiązana odpowiedź na pytanie, czy możliwość prowadzenia działalności opiera się na czynniku ludzkim czy majątkowym. Nie jest natomiast rozstrzygający charakter publiczny czy prywatny zadań podejmowanych przez pracodawcę. Pogląd o konieczności przejęcia nie tylko zadań, ale także istotnych składników majątkowych służących ich wykonaniu w razie zmiany wykonawcy usługi, jest ugruntowany w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, przyjętym na podstawie art.

35 1 obecnie obowiązującej dyrektywy Rady 2001/23. Był też prezentowany w orzeczeniach ferowanych na podstawie poprzedniej dyrektywy 77/187 o tym samym tytule. Należy w tym zakresie powołać wyrok z dnia 25 stycznia 2001 r., C - 172/99 w sprawie z powództwa Oy Liikenne Ab (ECR 2001, s. I - 745), w którym przyjęto, że dy- 6

36 rektywa 77/187 może mieć zastosowanie w przypadku przejęcia obsługi lokalnych przewozów autobusowych na podstawie przetargu, ale nie stosuje się jej, jeżeli nowy przewoźnik nie przejął znaczących składników majątkowych od poprzednika. Podobnie w wyroku z dnia 20 listopada 2003 r., C - 340/01 w sprawie z powództwa Carlito Abler i inni (ECR 2003, s. I - 14023) Trybunał stwierdził, że art. 1 dyrektywy 77/187 ma zastosowanie, gdy szpital zleca przygotowanie posiłków nowemu wykonawcy, jeżeli używa on istotnych składników majątkowych używanych przez poprzednika. Ta linia orzecznictwa została podtrzymana w wyroku z dnia 15 grudnia 2005 r., w sprawach połączonych C - 232/04 i C - 233/04 z powództwa Nurten Güney - Görres i Gul Demir (ECR 2005, s. I - 11237).

37 Tak, jak ewoluuje orzecznictwo TSUE dotyczące dyrektywy Rady 2001/23, tak też nie jest jednolite i zmienia się orzecznictwo Sądu Najwyższego odnoszące się do pojęcia transferu w świetle art. 231

38 § 1 k.p. Ostatnio Sąd Najwyższy uznaje, że po-

39 wołany przepis ma zastosowanie w razie zmiany przez przedsiębiorcę wykonawcy usługi tylko wówczas, gdy nowy wykonawca przejmuje istotne składniki mienia związane z wykonywaniem tej usługi przez jego poprzednika (wyroki Sądu Najwyższego: z 4 lutego 2010 r., III PK 51/09; z 29 marca 2012, I PK 151/11). Innymi słowy, prowadzi to do wniosku, że przy dość prostych usługach, których wykonywanie związane jest z zapleczem majątkowym, takich np. jak gastronomia, sprzątanie dla transferu w rozumieniu art. 231

40 k.p. wymagane jest przejęcie tego zaplecza przez nowego pracodawcę.

41 Ad casum powstaje jednak dodatkowe pytanie, czy szczególny rodzaj transferu, z jakim ewentualnie mielibyśmy do czynienia w rozpoznawanej sprawie, nie wpływa w sposób szczególny na przyjęte interpretacje. W rozstrzyganym sporze występują wobec każdej z powódek nie dwa, lecz trzy podmioty i trzech pozwanych. W takich okolicznościach orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje, że współdziałanie pracodawcy przejmującego z przekazującym nie jest koniecznym warunkiem do stwierdzenia przejęcia zakładu pracy lub jego części w rozumieniu art. 231 k.p. Nie

42 muszą oni zawierać ze sobą umowy ani wspólnie podejmować innych czynności, aby mogło dojść do omawianego przejęcia. O tym, kto będzie następnym usługodawcą, decyduje zlecający usługę, czyli w rozpoznawanej sprawie Szpital. Należy przy tym wyraźnie zaznaczyć, że umowy cywilnoprawne zawarte przez zleceniodawcę z obydwoma wykonawcami, nie mogą znieść skutków działania art. 231 k.p., jeżeli są

43 spełnione określone w tym przepisie przesłanki przejęcia zakładu pracy lub jego czę- 7

44 ści. Umowy zawarte przez zleceniodawcę z poprzednim i następnym wykonawcą usługi i ich warunki mają jednak istotny wpływ na stosowanie art. 231 k.p., gdyż okre-

45 ślają one zakres zadań i składniki majątkowe przyjmowanych przez nowego wykonawcę. Te zaś dwa czynniki - zakres zadań i składniki majątkowe służące ich wykonaniu - rozstrzygające o ocenę, czy doszło do przejścia zakładu pracy lub jego części na podmiot dokonujący przejęcia, czyli czy na podstawie art. 231 k.p. stał się on no-

46 wym pracodawcą dla pracowników zatrudnionych przez podmiot uprzednio wykonujący te usługi. Tego rodzaju przejścia zakładu pracy, związanego z działaniem trzech podmiotów, dotyczy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2008 r., II PK 18/08 (OSNP 2010 nr 3-4, poz. 40). Uznano w nim, że przejście zakładu pracy ze skutkiem określonym w art. 231

47 k.p. następuje także, gdy nowy pracodawca przej-

48 muje zadania i składniki majątkowe zakładu dotychczasowego pracodawcy na podstawie umowy z podmiotem trzecim, do którego należało dysponowanie tymi zadaniami i składnikami.

49 Reasumując, przejście zakładu pracy lub jego części na nowego pracodawcę w wyniku współdziałania trzech podmiotów nie różni się od przejścia w następstwie działania tylko dwóch podmiotów: przekazującego i przejmującego. Wymaga jednak całościowej analizy stanu faktycznego sprawy, zarówno w odniesieniu do przejętych zadań, jak i składników majątkowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 lutego 2010, III PK 51/09).

50 W rozpatrywanej sprawie doszło do zlecenia przez szpitale usługi gastronomicznej A.-R. Sp. z o.o. Wcześniej usługi te wykonywała I.F.S. Sp. z o.o., która przejęła także pracowników szpitala pracujących w kuchni oraz zaplecze kuchenne. Z ustaleń faktycznych wynika, że A.-R. Sp. z o.o. nie dzierżawi zasadniczych dla swej działalności pomieszczeń od szpitali ani nie przejęła poważnego majątku od pozostałych pozwanych. Dysponuje własnym zapleczem i prowadzi usługi cateringowe dla wielu zleceniodawców. To wyklucza możliwość zastosowania w stosunku do tej Spółki dyspozycji art. 231

51 k.p. Dla jej uruchomienia brakowało bowiem przejęcia

52 przez Spółkę składników majątkowych i tożsamości jednostki podlegającej transferowi. Z zastosowaniem art. 231

53 k.p. mamy bowiem do czynienia przy zlecaniu usług

54 gastronomicznych wówczas, gdy przejściu podlega zorganizowana całość, która zachowuje swą tożsamość jako przedsiębiorstwo (w znaczeniu przedmiotowym). To wszystko prowadzi do oceny, iż A.-R. Sp. z o.o. nie jest i być nie może - w wyniku transferu (ex lege) - pracodawcą powódek. Powódki pozostały nadal pracownikami 8

55 I.F.S. Sp. z o.o., jako podmiotu, który przejął część zakładu pracy (mienie i załogę) od szpitala. Przy tym po rozwiązaniu umowy zlecenia zawartej między szpitalem, a I.F.S. Sp. z o.o. nie doszło do powtórnego transferu pracowników do szpitala, bowiem także w tej sytuacji brakowało przejęcia mienia i zadań.

56 Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, odrzucając jako niedopuszczalną skargę kasacyjną A.-R. Sp. z o.o. w zakresie punktu II zaskarżonego wyroku.

57 ========================================