Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2026 r., I NSP 476/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2026 r., I NSP 476/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 Dnia 6 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Joanna Lemańska (przewodniczący)

4 SSN Grzegorz Pastuszko (sprawozdawca)

5 SSN Paweł Wojciechowski

6 w sprawie ze skargi H. Z. i J. Z. na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach w sprawie o sygn. I ACa 2227/23, z udziałem Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Apelacyjnego w Katowicach, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 6 października 2026 r., oddala skargę.

Uzasadnienie

7 Pismem z 25 sierpnia 2026 r. (data nadania przesyłki poleconej) H. Z. i J. Z. (dalej: „skarżący”), reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, wnieśli do Sądu Apelacyjnego w Katowicach skargę na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, toczącej się przed tym Sądem w sprawie o sygn. I ACa 2227/23. Pismem z 4 września 2026 r. (data prezentaty Sądu Najwyższego) Sąd Apelacyjny w Katowicach przedstawił ww. skargę Sądowi Najwyższemu.

8 W przedmiotowej skardze skarżący wnieśli o:

1. stwierdzenie przewlekłości postępowania w niniejszej sprawie, 2. przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz skarżących: H. Z. kwoty 20 000 zł i J. Z. kwoty 20 000 zł

3. zasądzenie od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Katowicach (w skardze błędnie podano, że w Krakowie) na rzecz skarżących zwrotu kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz odsetkami za opóźnienie w zapłacie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

11 Jednocześnie wnieśli o przeprowadzenie dowodu z pisma strony skarżącej z 23 lipca 2026 r.

12 W uzasadnieniu skargi skarżący wskazali, że 31 lipca 2023 r. wraz z aktami wpłynęła do Sądu apelacja strony pozwanej, i że 17 marca 2024 r. – reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika – złożyli odpowiedź na apelację pozwanego banku. Następnie podnieśli, że z Portalu Informacyjnego Sądów Powszechnych wynika, iż ich odpowiedź na apelację wpłynęła do Sądu 18 marca 2024 r.

13 Zaznaczyli też, że w związku z niepodejmowaniem przez Sąd czynności w sprawie przez dwa lata od wpływu odpowiedzi na apelację, pełnomocnik skarżących 23 lipca 2026 r. skierował do Sądu Apelacyjnego pismo z prośbą o wyznaczenie terminu i podjęcia przez Sąd czynności w sprawie. Zauważyli przy tym, że według Portalu Informacyjnego Sądów Powszechnych, Sąd Apelacyjny do dziś nie podjął żadnych czynności w przedmiotowej sprawie, przypominając, że od dnia wpływu do Sądu ich odpowiedzi na apelację minęło prawie 30 miesięcy. W ich ocenie brak podjęcia przez Sąd czynności w rozpoznawanej sprawie nie pozostawia wątpliwości co do tego, że Sąd prowadził postępowanie opieszale i z naruszeniem przepisów i że naraża ich na poważne konsekwencje, w tym wiele stresu.

14 Skarżący, odwołując się do wskazanych w skardze judykatów, dotyczących złej organizacji pracy, zwiększonego wpływu spraw, niewystarczającej obsady sądu czy pojęcia przewlekłości, stwierdzili, że skarga jest zasadna.

15 W piśmie z 1 października 2026 r. (data prezentaty Sądu Najwyższego), stanowiącym odpowiedź na skargę, Prezes Sądu Apelacyjnego w Katowicach zgłosił swój udział w sprawie i wniósł o oddalenie skargi.

16 W stanowisku, jakie zaprezentował, w pierwszej kolejności zarysował przebieg czynności w sprawie. Przebieg ten przedstawiła się w sposób następujący: pozew w objętej skargą sprawie wpłynął do Sądu Okręgowego 18 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy zakończył postępowanie wyrokiem z 11 maja 2023 r. Akta sprawy wraz z apelacją pozwanego wpłynęły do Sądu Apelacyjnego w Katowicach 31 lipca 2023 r. W dniu 22 lutego 2024 r. zarządzono doręczenie odpisu apelacji. Odpowiedź skarżących na apelację wpłynęła 18 marca 2024 r. i od tego czasu sprawa oczekiwała na wyznaczenie terminu rozprawy apelacyjnej, zgodnie z kolejnością wpływu. Ostatecznie, na podstawie art. 12 ustawy z 23 lipca 2026 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego (Dz.U. 2026, poz. 985), sprawę skierowano do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 grudnia 2026 r.

17 W dalszej części swojego stanowiska Prezes Sądu przywołał treść art. 2 ust. 1 i 2 ustawy o skardze na przewlekłość oraz art. 1 ust. 3 ustawy, który stanowi, że kryteria, jak i samo pojęcie nieuzasadnionej zwłoki należy ocenić przez pryzmat standardów wynikających z Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie 4 listopada 1950 r., ratyfikowanej przez Polskę 15 grudnia 1992 r. (Dz.U. 1993 nr 61, poz. 284 ze zm., dalej: „Konwencja”), w tym określonych w art. 6 ust. 1 tej Konwencji, zgodnie z którym przewlekłość postępowania występuje, gdy przekroczony został rozsądny termin rozpoznania sprawy.

18 Dalej Prezes Sądu stwierdził, że choć w sprawie postępowanie niewątpliwie jest długotrwałe, to jednak nie można przyjąć by objęta skargą sprawa prowadzona była przewlekle, w tym w sposób naruszający unijne standardy sprawności postępowania sądowego. Podkreślił, że Sąd sukcesywnie podejmował czynności celowe i konieczne dla jej rozpoznania tak w postępowaniu pierwszo-instancyjnym, jak i w postępowaniu odwoławczym. Nadmienił także, że żadne państwo nie jest w stanie zorganizować pracy wymiaru sprawiedliwości tak, aby sądy podejmowały natychmiast czynności w każdej sprawie. Tok podjętych w sprawie czynności rokuje zakończenie postępowania w dwóch instancjach w ciągu 4 lat i 1 miesiąca, a zatem w rozsądnym terminie.

19 Wreszcie Prezes Sądu wyjaśnił, że tak długi czas oczekiwania na rozpoznanie sprawy nie jest wynikiem umyślnego zaniedbania sędziego sprawozdawcy, ani Sądu Apelacyjnego, lecz trudnej sytuacji kadrowej i liczby spraw apelacyjnych oczekujących na rozpoznanie. W ocenie Prezesa Sądu nie bez znaczenia jest też to, że sprawa ta nie jest sprawą pilną w rozumieniu § 2 pkt 5 Regulaminu urzędowania sądów powszechnych (dalej: „Regulamin”) a żadna ze stron, w tym skarżący, nie wnosili o rozpoznanie sprawy poza kolejnością wpływu na podstawie § 79 ust. 3 Regulaminu.

20 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

21 Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1725, dalej: „ustawa o skardze na przewlekłość”) strona może wnieść skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jeżeli postępowanie zmierzające do wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i prawnych albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego (przewlekłość postępowania).

22 W świetle art. 2 ust. 2 ustawy o skardze na przewlekłość ocenie podlega w szczególności terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd w celu wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie. Dokonując tej oceny, należy uwzględnić: łączny dotychczasowy czas postępowania od jego wszczęcia do chwili rozpoznania skargi, charakter sprawy, stopień faktycznej i prawnej zawiłości sprawy, znaczenie rozstrzygnięcia dla skarżącego, zachowanie się stron, w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania.

23 W ustawie o skardze na przewlekłość nie sprecyzowano, jaki okres oczekiwania na rozpoznanie sprawy należy uznać za nieuzasadnioną zwłokę. W judykaturze przyjmuje się, że o przewlekłości postępowania apelacyjnego można mówić z reguły w przypadku bezczynności sądu drugiej instancji polegającej na niewyznaczeniu rozprawy apelacyjnej, która trwa co najmniej 12 miesięcy (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z: 12 maja 2005 r., III SPP 96/05; 16 marca 2006 r., III SPP 10/06; 21 marca 2006 r., III SPP 13/06; 14 lipca 2016 r., III SPP 55/16; 7 marca 2017 r., III SPP 6/17; 19 października 2017 r., III SPP 42/17; 21 lutego 2018 r., III SPP 3/18; 22 stycznia 2019 r., I NSP 71/18; 3 grudnia 2019 r., I NSP 160/19; 28 września 2021 r., I NSP 145/21).

24 Wskazana wyżej reguła stanowi jedynie ogólnie przyjęty standard orzeczniczy, który może, choć wcale nie musi, znaleźć zastosowanie w określonej sprawie. Sąd Najwyższy zwracał już wielokrotnie uwagę, że przekroczenie okresu 12 miesięcy trwania postępowania nie oznacza automatycznie wystąpienia stanu przewlekłości, gdyż dla jego stwierdzenia konieczne jest zbadanie wszystkich okoliczności sprawy. Według zaprezentowanego w tym zakresie stanowiska, przy ustalaniu, czy w konkretnym przypadku mamy do czynienia z przewlekłością postępowania, należy brać pod uwagę kryteria określone w art. 2 tej ustawy, m.in. terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd w celu wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z: 11 lipca 2019 r., I NSP 48/19; 6 maja 2020 r., I NSP 34/20; 10 listopada 2020 r., I NSP 142/20; 28 września 2021 r., I NSP 145/21). Wymóg ten uniemożliwia dokonanie oceny przewlekłości postępowania w sposób mechaniczny, obligując tym samym do oceny indywidualnej (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z: 11 lipca 2019 r., I NSP 48/19; 6 maja 2020 r., I NSP 34/20; 10 listopada 2020 r., I NSP 142/20; 28 września 2021 r., I NSP 145/21).

25 Z orzecznictwa również wynika, że pojęcie przewlekłości postępowania nie jest bezpośrednio zależne od długości toczącego się procesu i okresu oczekiwana na termin rozstrzygnięcia. Oznacza to, że nie można dokonywać ocen wyłącznie przez pryzmat czasu, jaki upłynął od momentu wniesienia odwołania do momentu wydania prawomocnego rozstrzygnięcia. Przyjmuje się, że przewlekłość jest pojęciem odnoszącym się do konkretnego zdarzenia, które po wnikliwej analizie można uznać – jeśli istnieją ku temu powody – za nadmiernie rozciągnięte w czasie i niezasadnie przedłużające się. Co do zasady więc przewlekłość jest pojęciem względnym i zawsze musi być odnoszona do konkretnych realiów sprawy i przyjętego trybu postępowania. Jedynie nadmierne odstępstwa od czasu koniecznego do wykonania określonych czynności sądowych, prac i procedur mogą być traktowane jako tworzące stan nieuzasadnionej zwłoki (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 lipca 2017 r., III SPP 33/17).

26 Wreszcie w judykaturze formułuje się tezę, że dla oceny, czy w danej sprawie doszło do przewlekłości postępowania, znaczenie ma nie tylko sam sztywny upływ czasu, ale także wszystkie okoliczności wpływające na przebieg postępowania, w tym sprawność podejmowanych przez sąd czynności oraz postępowanie skarżącego. Przewlekłość postępowania może nastąpić zarówno wtedy, gdy sąd nie podejmuje żadnych czynności, jak i wtedy, gdy je podejmuje, ale są one nieprawidłowe i w ich następstwie dochodzi do zwłoki w rozpatrzeniu sprawy (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z: 24 lutego 2016 r., III SPP 53/15; 12 stycznia 2022 r., I NSP 234/21).

27 Należy zauważyć, że wspomniane wcześniej ustawowe przesłanki przewlekłości postępowania korespondują z wytycznymi formułowanymi w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: „Trybunał”). Zgodnie z nimi, oceniając czy w sprawie doszło do przewlekłości postępowania, sąd obok czasu trwania postępowania obowiązany jest wziąć pod uwagę szczególne warunki sprawy, w szczególności stopień jej złożoności, a także zachowanie stron i organów prowadzących sprawę oraz znaczenie materii objętej skargą (zob. wyroki Trybunału z: 21 września 2000 r. w sprawie Wojnowicz przeciwko Polsce, skarga nr 33082/96; 4 kwietnia 2000 r. w sprawie Dewicka przeciwko Polsce skarga nr 38670/97; 26 października 2000 r. w sprawie Sobczyk przeciwko Polsce skarga nr 25693/94; 26 lipca 2001 r. w sprawie Jedamski przeciwko Polsce, skarga nr 29691/96; 14 stycznia 2003 r. w sprawie W.M. przeciwko Polsce, skarga nr 39505/98; zob. też M.A. Nowicki, Europejski Trybunał Praw Człowieka – orzecznictwo, Tom I – Prawo do rzetelnego procesu sądowego, Kraków 2001 s. 46 i n. oraz powołane tam orzecznictwo tego Trybunału). Oznacza to, że standard ochrony prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki ma charakter zindywidualizowany (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z: 11 lipca 2019 r., I NSP 48/19; 6 maja 2020 r., I NSP 34/20; 10 listopada 2020 r., I NSP 142/20; 28 września 2021 r., I NSP 145/21; 14 września 2022 r., I NSP 251/22; 15 listopada 2022 r., I NSP 322/22). Co do zasady przewlekłość zawsze musi być odnoszona do konkretnych realiów sprawy i przyjętego trybu postępowania.

28 Trzeba również zaakcentować, że skarga na przewlekłość postępowania ma przede wszystkim charakter środka o funkcji prewencyjnej i dyscyplinującej. Jej celem nie jest wyłącznie następcze stwierdzenie naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, lecz przede wszystkim przeciwdziałanie trwającej przewlekłości poprzez wymuszenie nadania sprawie właściwego i sprawnego biegu procesowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2012 r., III SPP 21/2012). Tezę taką wysunął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16 listopada 2004 r., III SPP 42/04, podkreślając, że postępowanie wszczęte skargą na przewlekłość nie stanowi samodzielnego postępowania służącego stwierdzeniu przewlekłości i zasądzeniu z tego tytułu odpowiedniej rekompensaty. Podobnie przekonywał w postanowieniu z dnia 8 lipca 2005 r., III SPP 120/05, wskazując konkretnie, że skarga jest instrumentem doraźnej interwencji, służącym usunięciu stanu przewlekłości jeszcze w toku postępowania. Idąc w tym kierunku, Sąd Najwyższy wielokrotnie zaznaczał też, że publicznoprawnym celem ustawy jest stworzenie realnego i skutecznego mechanizmu zapobiegającego przewlekłości postępowania, a więc środka prawnego wymuszającego sprawne rozpoznanie sprawy przez sąd (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2005 r., III SPP 113/04 oraz III SPP 115/04). Z tego punktu widzenia cel skargi zostaje osiągnięty wówczas, gdy sąd prowadzący postępowanie, w reakcji na jej wniesienie, niezwłocznie podejmuje niezbędne czynności zmierzające do rozpoznania i zakończenia sprawy, zaś całe postępowanie mieści się następnie w granicach rozsądnego terminu, ocenianego z uwzględnieniem charakteru sprawy oraz przeciętnego czasu trwania podobnych postępowań (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2025 r., I NSP 35/25).

29 Przenosząc powyższe na realia rozpoznawanej sprawy, skład orzekający wskazuje, że na podstawie analizy akt sprawy objętej skargą dokonał następujących ustaleń: postępowanie zostało wszczęte pozwem wniesionym do Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej 18 listopada 2022 r., przeciwko Bank Spółce Akcyjnej z siedzibą we W., którym skarżący domagali się ustalenia, że stosunek prawny między powodami a bankiem wynikający z umowy kredytu hipotecznego nominowanego do CHF nie istnieje z uwagi na nieważność umowy kredytu w całości. Wyrokiem z 11 maja 2023 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej uwzględnił żądanie pozwu. Apelację od tego wyroku wniósł pozwany bank. Akta sprawy wraz z apelacją wpłynęły do Sądu Apelacyjnego w Katowicach 31 lipca 2023 r. W dniu 1 sierpnia 2023 r. zarejestrowano sprawę w repertorium ACa. W dniu 31 stycznia 2024 r. wylosowano sędziego do rozpoznania sprawy. W dniu 22 lutego 2024 r. dokonano kontroli wniesionej apelacji, zarządzono doręczenie jej odpisu pełnomocnikowi skarżących oraz zarządzono poinformowanie pełnomocników stron o składzie wyznaczonym do rozpoznania sprawy. W wyniku doręczenia przez Sąd odpisu apelacji pełnomocnik skarżących wniósł 18 marca 2024 r. odpowiedź na apelację. Zarządzeniem z 27 lutego 2026 r., wobec niemożności rozpoznania sprawy przez dotychczasowego sędziego referenta, sprawę skierowano do losowania w systemie SLPS, a następnie przedstawiono akta wylosowanemu sędziemu celem zawiadomienia stron o wylosowanym składzie.

30 Zarządzeniem z 6 marca 2026 r. wylosowano sędziego referenta. Natomiast zarządzeniem z 12 marca 2026 r. zarządzono zawiadomienie pełnomocników stron o wylosowanym sędzim, co nastąpiło 16 marca 2026 r. W dniu 27 lipca 2026 r. pełnomocnik skarżących złożył pismo zwracając się o jak najszybsze wyznaczenie terminu rozprawy. W odpowiedzi Sąd Apelacyjny poinformował, że terminy rozpraw wyznaczane są zgodnie z kolejnością wpływu spraw do referatu sędziego oraz przedstawił sytuację w wydziale cywilnym. Zarządzeniem z 31 sierpnia 2026 r. został wyznaczony termin posiedzenia niejawnego w celu do rozpoznania sprawy na 17 grudnia 2026 r.

31 Wobec powyższego, mając na uwadze powołane przepisy i orzecznictwo, Sąd Najwyższy w składzie orzekającym stwierdza, że całościowa ocena analizowanego postępowania toczącego się przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach nie pozwala przyjąć, iż jest ono prowadzone przewlekle.

32 Przy dokonywaniu tej oceny Sąd Najwyższy uwzględnił charakter sprawy związanej z umową kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF, czas oczekiwania w tego typu sprawach, zmianę sędziego referenta z uwagi na brak możliwości rozpoznania sprawy przez pierwotnie wyznaczonego sędziego.

33 Jednocześnie Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że po wniesieniu skargi już 31 sierpnia 2026 r. zostało wyznaczone posiedzenie niejawne w celu rozpoznania sprawy na 17 grudnia 2026 r.

34 W związku z tym Sąd Najwyższy, na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy o skardze na przewlekłość, orzeka jak w sentencji.