Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 582/10

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 582/10

Tekst

1 Sygn. akt I CSK 582/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 6 lipca 2011 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie :

4 SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

5 SSN Zbigniew Kwaśniewski

6 SSN Katarzyna Tyczka-Rote

7 w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Nadleśnictwo C. z siedzibą w P.

8 przeciwko Tadeuszowi K.

9 o zapłatę,

10 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lipca 2011 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 marca 2010 r.,

11 oddala skargę kasacyjną.

12 2

Uzasadnienie

13 Wyrokiem z 21 maja 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo Skarbu Państwa – Nadleśnictwo C. w P. wytoczone przeciwko pozwanemu Tadeuszowi K. o zapłatę kwoty 452.524, 90 zł (z ustawowymi odsetkami) z tytułu kary umownej w związku z odstąpieniem przez stronę powodową od umowy zawartej przez strony w dniu 25 marca 2004 r., której przedmiotem było wykonanie przez pozwanego określonych bliżej w umowie robót budowlanych. Roboty te obejmowały przebudowę i rozbudowę sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w zabudowie szeregowej oraz budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w W. i wykonanie innych robót towarzyszących.

14 Sąd Apelacyjny szawie apelację strony powodowej od wskazanego wyroku oddalił wyrokiem z 11 marca 2010 r.

15 Sąd drugiej instancji zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji, że rozpoznawana sprawa wszczęta przez stronę powodową jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 4791

16 § 1 k.p.c., albowiem strona powodowa występowała w niej jako przedsiębiorca w rozumieniu art. 4792

17 k.p.c. Co do merytorycznego aspektu

18 sprawy stwierdził natomiast – generalnie rzecz ujmując - że strona powodowa nie udowodniła dochodzonego roszczenia, w szczególności zaś okoliczności, iż miała podstawę do odstąpienia od umowy i co za tym idzie, także podstawę do obciążenia pozwanego karą umowną w wysokości 10 % ustalonego wynagrodzenia, a to wobec realnego zagrożenia niedotrzymania przez wykonawcę terminu zrealizowania budowy. Strona powodowa wprawdzie zgłosiła pewne dowody w trakcie postępowania apelacyjnego, niemniej jednak wniosek o ich dopuszczenie nie zasługiwał na uwzględnienie ze względu na zawartą w art. 381 k.p.c. regulację instytucji nowości w tym postępowaniu.

19 W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie kasacyjnej przewidzianej w art. 3983

20 § 1 pkt 2 k.p.c. strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 379 pkt 5 w związku z art. 378 § 1 i 162 zdanie 2 k.p.c. przez rozpoznanie sprawy – stosownie do art. 4791

21 i nast. k.p.c. - w postępowaniu przewidzianym dla spraw 3

22 gospodarczych, mimo że sprawa nie miała charakteru sprawy gospodarczej, gdyż strony powodowa nie ma statusu przedsiębiorcy. Tym samym – skoro sprawa powinna być rozpoznana w postępowaniu zwykłym - nie było przesłanek do potraktowania wniosków dowodowych strony powodowej złożonych w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji jako wniosków objętych prekluzją przewidzianą w art. 47912

23 § 1 k.p.c.

24 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

25 Skarga kasacyjna jest bezzasadna.

26 Zasadniczy w sprawie zarzut nieważności postępowania nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż – wbrew przekonaniu strony powodowej – nie można mówić o pozbawieniu możności obrony jej praw przez Sądy obu instancji. Kwestia, czy sprawa między Skarbem Państwa reprezentowanym przez organ państwowej jednostki organizacyjnej, którą są Lasy Państwowe, a przedsiębiorcą – wykonawcą robót budowlanych jest sprawą gospodarczą była już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, dlatego też można w tym względzie odwołać się do stosownej i miarodajnej argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu postanowienia tego Sądu z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10 (niepublik.).

27 Otóż w uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności zwrócił uwagę na treść art. 4791 § 1 k.p.c., zawierającego

28 definicję „sprawy gospodarczej”. Przepis ten stanowi, że przepisy o postępowaniu w sprawach gospodarczych stosuje się w sprawach ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami, w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. O tym czy w rozumieniu powyższego przepisu sprawa ma charakter sprawy gospodarczej decydują zatem łącznie trzy przesłanki: 1. sprawa jest sprawą ze stosunków cywilnych, 2. toczy się między przedsiębiorcami, 3. jest sprawą w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej.

29 W sprawie, w której wniesiono rozpoznawaną skargę kasacyjną pozostawało poza sporem, że objęte umową stron roboty budowlane obejmowały przebudowę i rozbudowę sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w zabudowie szeregowej oraz budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w W. i wykonanie innych robót 4

30 towarzyszących. Nie ulega więc wątpliwości, że rozpoznawana sprawa spełnia pierwszą przesłankę, gdyż jako sprawa o zapłatę kary umownej zastrzeżonej w umowie o roboty budowlane jest sprawą ze stosunków cywilnych.

31 Powstaje pytanie, czy spełnione są także pozostałe dwie przesłanki z art. 4791

32 § 1 k.p.c., a więc, czy strony są przedsiębiorcami oraz czy sprawa wynika z prowadzonej przez nie działalności gospodarczej

33 Zgodnie z art. 4792

34 § 1 k.p.c., przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba

35 prawna albo jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Definicję działalności gospodarczej zawiera art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) stanowiący, że działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wyodrębnianie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.

36 W okolicznościach sprawy jest oczywiste, że przedsiębiorcą w rozumieniu powyższych przepisów jest pozwany oraz że przedmiot sprawy wynika z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Ocenie podlega natomiast problem, czy strona powodowa jest przedsiębiorcą, a jeżeli tak, to czy przedmiot sprawy mieści się w zakresie prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Stroną powodową jest Skarb Państwa reprezentowany przez jednostkę organizacyjną Lasów Państwowych: Nadleśnictwo C. z siedzibą w P. Skarb Państwa jest osobą prawną, działającą w sferze cywilnoprawnej przez odpowiednie jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, którym przepisy szczególne określają zakres zadań wykonywanych w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. Jest to własna działalność Skarbu Państwa, wykonywana przez uprawnione do tego statio fisci. W uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10, trafnie podkreślono, że zadania i przedmiot działalności Skarbu Państwa wykonywanej w odniesieniu do lasów państwowych przez odpowiednie jednostki organizacyjne określają przepisy ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r., Nr 45, poz. 435 ze zm.; 5

37 dalej jako ustawa z 1991 r.). Zgodnie zaś z art. 4 ust. 1 oraz art. 32 tej ustawy, lasami stanowiącymi własność Skarbu Państwa zarządza Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe nieposiadające osobowości prawnej, którego jednostki organizacyjne wymienione w ustawie reprezentują Skarb Państwa w stosunkach cywilnoprawnych, każda w zakresie swojej właściwości.

38 W rozpoznawanej sprawie właściwą jednostką jest Nadleśnictwo, kierowane przez nadleśniczego (art. 35 ust. 1 pkt 1).

39 W ramach sprawowanego zarządu Lasy Państwowe prowadzą gospodarkę leśną oraz gospodarkę gruntami i innymi nieruchomościami oraz ruchomościami związanymi z gospodarką leśną (art. 4 ust. 3 ustawy z 1991 r.), w myśl zaś art. 6 ust. 1 pkt 1 tejże ustawy, gospodarką leśną jest działalność leśna w zakresie urządzania, ochrony i zagospodarowania lasu, utrzymania i powiększania zasobów i upraw leśnych, gospodarowania zwierzyną, pozyskiwania- z wyjątkiem skupu - drewna i innych produktów leśnych a także sprzedaż tych produktów oraz realizacja pozaprodukcyjnych funkcji lasu. Lasy Państwowe mogą też nabywać lasy i inne grunty stanowiące własność osób fizycznych i prawnych, jeżeli jest to uzasadnione potrzebami gospodarki leśnej i nie narusza interesów Skarbu Państwa (art. 37 ust. 1) oraz sprzedawać lasy, grunty i inne nieruchomości Skarbu Państwa pozostające w ich zarządzie (art. 38 ust. 1), a także sprzedawać nieruchomości zabudowane budynkami mieszkalnymi i samodzielne lokale mieszkalne oraz grunty z budynkami mieszkalnymi, nieprzydatne Lasom Państwowym (art. 40a ust. 1). Zgodnie z art. 50, Lasy Państwowe prowadzą działalność na zasadzie samodzielności finansowej i pokrywają koszty działalności z własnych przychodów. Samodzielną gospodarkę leśną, o której mowa wyżej oraz bezpośredni zarząd lasami, gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu Państwa pozostającymi w zarządzie Lasów Państwowych prowadzą nadleśniczy kierujący nadleśnictwami, które są podstawową jednostka organizacyjną Lasów Państwowych (art. 35 ust. 1 ustawy z 1991 r.).

40 Wobec takiego stanu prawnego należy podzielić stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w powołanym wcześniej postanowieniu, że Skarb Państwa reprezentowany przez odpowiednie jednostki organizacyjne Lasów Państwach, w tym Nadleśnictwa, prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ustawy 6

41 z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, aczkolwiek bezsprzecznie głównym zadaniem Skarbu Państwa - Lasów Państwowych w zakresie działalności leśnej jest urządzanie, ochrona, zagospodarowanie, utrzymanie i powiększanie zasobów i upraw leśnych oraz gospodarowanie zwierzyną, a nie zarobkowa działalność wytwórcza czy handlowa w tym zakresie, jednak nie ulega wątpliwości, że wykonując te zadania prowadzi on działalność zarobkową wytwórczą i handlową i środkami finansowymi osiągniętymi z tej działalności zarobkowej pokrywa wydatki związane ze swoją podstawową działalnością, którą jest ochrona i rozwój lasów.

42 Sąd Najwyższy wielokrotnie już wskazywał, że jeżeli prowadzona przez dany podmiot działalność wytwórcza, handlowa lub usługowa nie jest w głównym zakresie (lub nawet w ogóle) nastawiona na zysk, lecz zmierza jedynie do pokrywania kosztów własnymi dochodami, to okoliczność ta nie wyklucza przyjęcia, że podmiot ten prowadzi działalność gospodarczą (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 6 grudnia 1991 r. III CZP 117/91, OSNC 1992/5/65, z dnia 30 listopada 1992 r. III CZP 134/92, OSNC 1993/5/79, z dnia 6 sierpnia 1996 r. III CZP 84/96, OSNC 1996/11/150, z dnia 26 kwietnia 2002 r. III CZP 21/02, OSNC 2002/12/149 i z dnia 11 maja 2005 r. III CZP 11/05, OSNC 2006/3/48).

43 Zapatrywanie to, w ślad za poglądem Sądu Najwyższego

44 zaprezentowanym w postanowieniu z 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10, należy uznać za aktualne także pod rządem art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej.

45 Oznacza to prawidłowość stanowiska Sądów obu instancji, że Skarb Państwa reprezentowany przez odpowiednie Nadleśnictwo Lasów Państwowych prowadzi działalność gospodarczą i jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4792 § 1

46 k.p.c. (podobnie zresztą Sąd Najwyższy w orzecznictwie dotyczącym działalności Lasów Państwowych, w tym w wyrokach z 2 kwietnia 2009 r. IV CSK 505/08, niepubl. i z 5 listopada 2008 r. III SK 5/08, OSNP 201/11-12/152 oraz w uchwałach z 14 października 1994 r. III CZP 16/94, OSNC 1995/3/40 i z 3 września 1993 r. III CZP 111/93, niepubl.).

47 7

48 Jeżeli chodzi zaś o kwestię, czy spełniona została trzecia, funkcjonalna przesłanka konieczna do zakwalifikowania sprawy jako gospodarczej na podstawie art. 4791

49 § 1 k.p.c., to trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w powołanym wcześniej wyroku z dnia 2 kwietnia 2009 r. IV CSK 505/08, że różnorodność sytuacji, jakie mogą wystąpić w tym względzie, nakazuje przesłankę tę ujmować elastycznie. W konsekwencji trzeba przyjmować, że sprawa pozostaje w zakresie działalności gospodarczej prowadzonej przez przedsiębiorcę, gdy dotyczy działań przedsiębiorcy stanowiących przejaw wykonywania prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Skoro zaś zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy z 1991 r. o lasach, nadleśniczy prowadzi samodzielną gospodarkę leśną w nadleśnictwie, bezpośrednio zarządza lasami, gruntami i innymi nieruchomościami Skarbu Państwa pozostającymi w zarządzie Lasów Państwowych oraz kieruje nadleśnictwem jako podstawową jednostką organizacyjną Lasów Państwowych, to należy uznać, że roboty budowlane polegające na przebudowie i rozbudowie sześciu budynków mieszkalnych jednorodzinnych w zabudowie szeregowej oraz budynku mieszkalnego 18-rodzinnego z przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w W. pozostają w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Budowa ta pozostaje bowiem w ścisłym związku z możliwością realizowania przez nadleśnictwo jego podstawowego zadania - prowadzenia gospodarki leśnej - w ramach której jest prowadzona działalność gospodarcza. Wymienione budynki pozostają w zasobach gruntów państwowych zarządzanych bezpośrednio przez nadleśnictwo i mieszczą się w nich nie tylko mieszkania służbowe pracowników nadleśnictwa, lecz także siedziba kierownictwa (Dyrekcji) Generalnej Lasów Państwowych, a zatem wszystkie one służą do prowadzenia gospodarki leśnej, w tym działalności gospodarczej oraz realizowania innych zadań nadleśnictwa. Dlatego też sprawa o rozliczenie kosztów omawianej budowy jest związana funkcjonalnie z działalnością gospodarczą prowadzoną przez nadleśnictwo, a tym samym sprawa tocząca się między przedsiębiorcą budowlanym a Skarbem Państwa reprezentowanym przez odpowiednie Nadleśnictwo Lasów Państwowych jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 4791 § 1 k.p.c.

50 8

51 Z tych powodów rozpoznawana sprawa jest sprawą gospodarczą, co sprawia, że miały w niej zastosowanie kodeksowe przepisy postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, w tym art. 47912

52 § 1 k.p.c. Zarzut

53 naruszenia art. 379 pkt 5 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. był więc nietrafny. Wobec takiego stanu rzeczy skarga kasacyjna jako bezzasadna podlegała oddaleniu (art. 39814

54 k.p.c.).