Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 1994 r., II UZP 13/94

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 1994 r., II UZP 13/94

Tekst

1 Uchwała z dnia 8 lipca 1994 r.

2 II UZP 13/94

3 Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Maria Tyszel,

4 Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, w sprawie z

5 wniosku Doroty I. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

6 o rentę rodzinną wypadkową i jednorazowe odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 8 lipca 1994 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez

7 Sąd Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 9 lutego 1994 r., [...] do

8 rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.,

9 "Czy wypadek jakiemu uległ poborowy wezwany do stawienia się zgodnie z

10 art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21.X.1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16) przed

11 komisją lekarską uważa się za wypadek w szczególnych okolicznościach określony

12 w § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3.X.1975 r. w sprawie podstawy

13 wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, świadczeń dla

14 pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznościach oraz świadczeń dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. nr 33, poz. 179 z póśn.

15 zm.), względnie za wypadek w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu § 15 pkt 2

16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej oraz Ministra Zdrowia i Opieki

17 Społecznej z dnia 17.X.1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na

18 zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i

19 z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. nr 36, poz. 199 z póśn. zm.) ?"

20 p o d j ą ł następującą uchwałę:

21 Członkom rodziny poborowego, wezwanego do stawienia się przed komisją lekarską (art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powsze-

22 chnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - jednolity tekst: Dz. U. z

23 1992 r., Nr 4, poz. 16), który uległ śmiertelnemu wypadkowi w drodze do siedziby tej komisji lub w drodze powrotnej, przysługują świadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w przepisach o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Prawo do tych świadczeń ustala i świadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych. U z a s a d n i e n i e

24 Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:

25 Marcin I., urodzony w dniu 26 kwietnia 1971 r., zatrudniony w prywatnym

26 Zakładzie Murarsko-Betoniarskim w R. od dnia 11 czerwca 1990 r., otrzymał wezwanie do stawienia się na Komisję Poborową w G. W. w dniu 13 marca 1991 r.

27 Po stawieniu się przed Komisją, celem dostarczenia zdjęć udał się do domu motocyklem kolegi i w czasie drogi na prostym odcinku uderzył w tył przyczepy

28 ciągniętej przez ciągnik, w wyniku czego podniósł śmierć na miejscu. Wnioskodawczyni jako żona imieniem własnym oraz małoletniego syna Alana

29 I., urodzonego w dniu 23 września 1990 r., domaga się przyznania renty rodzinnej

30 wypadkowej oraz jednorazowego odszkodowania.

31 Organ rentowy decyzją z dnia 24 stycznia 1992 r. załatwił wniosek odmownie,

32 z tym uzasadnieniem, że wypadek śmiertelny, jakiemu uległ mąż wnioskodawczyni

33 nie jest wypadkiem przy pracy, jak również w drodze do pracy lub z pracy w

34 rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu

35 wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 30,

36 poz. 144 ze zm.).

37 Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 1 czerwca 1993 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że

38 "przyznał odwołującej na syna Alana I. rentę rodzinną wypadkową od dnia 14 marca

39 1991 r. oraz jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci Marcina I. z powodu

40 wypadku przy pracy". Sąd Wojewódzki, powołując się na przepis art. 6 ust. 1 i 2

41 wyżej wymienionej ustawy, przyjął, że Marcin I. uległ wypadkowi w czasie urlopu

42 okolicznościowego udzielonego mu w związku z obowiązkiem stawienia się do poboru; wypadek zdarzył się więc w związku z wykonywaniem "poleceń władz państwowych w drodze do komisji poborowej", tj. w czasie podróży służbowej w

43 okolicznościach innych, niż wykonywanie zwykłych obowiązków pracowniczych;

44 mający zaś na względzie, że Marcin I. nie był w chwili wypadku nietrześwy, ani że

45 nie udowodniono, by do wypadku doszło z jego wyłącznej winy, dlatego członkowie

46 jego rodziny uprawnieni są - zgodnie z art. 12 tej ustawy - do jednorazowego

47 odszkodowania, a zgodnie z art. 26 - do renty rodzinnej.

48 Natomiast zdaniem Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, nie ulega wątpliwości, że

49 wykonanie polecenia władz państwowych nie może być uznane za podróż służbową

50 w rozumieniu art. 6 ust. 2 cytowanej wyżej ustawy. Sąd Apelacyjny podkreślił, że

51 istotę podróży służbowej stanowi polecenie wyjazdu w związku z wykonywaniem

52 pracy, co w sprawie w ogóle nie zachodzi. Dlatego Sąd Apelacyjny nie podzielił

53 stanowiska Sądu Wojewódzkiego, iż śmiertelny wypadek, jakiemu uległ Marcin I. w

54 dniu 13 marca 1991 r. jest wypadkiem przy pracy. Sąd Apelacyjny wywiódł dalej, iż

55 Marcin I. wezwany na komisję poborową również nie odbywał drogi w związku z

56 pracą, gdyż za drogę do pracy lub z pracy w rozumieniu § 14 i 15 w/wym. rozporządzenia z dnia 17 paśdziernika 1975 r., pozostającą w związki z pracą uważa

57 się między innymi, drogę do innego punktu w celu spełnienia powinności pracowniczej, a więc łączącej się z interesem zakładu pracy, co również nie miało

58 miejsca i dlatego przedmiotowego zdarzenia nie można uznać za wypadek w drodze

59 do pracy lub z pracy w rozumieniu § 15 pkt 2 tegoż rozporządzenia. Sąd Apelacyjny jednak podkreślił, że Marcin I. w dniu zdarzenia wykonywał

60 swój obowiązek obywatelski wynikający z ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

61 powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z

62 1992 r., Nr 4, poz. 16). Przepisy tej ustawy - wywiódł dalej Sąd Apelacyjny - nie

63 przewidują dla mężczyzn przedpoborowych i poborowych w razie wypadku w drodze

64 do miejsca wezwania lub w drodze powrotnej oraz członków rodzin osób zmarłych

65 wskutek takiego wypadku świadczeń na zasadach i w trybie przewidzianym dla

66 pracowników w przepisach o świadczeniach na podstawie wymienionej wyżej ustawy

67 wypadkowej. Wypełnienie obowiązku obywatelskiego przez Marcina I. prowadziło w

68 konsekwencji do obrony Ojczyzny i dlatego - zdaniem Sądu Apelacyjnego - wypadek, jakiemu uległ on w dniu 13 marca 1991 r. można uznać za wypadek w

69 szczególnych okolicznościach w rozumieniu § 5 ust. 2 powołanego wyżej rozporządzenia z dnia 9 paśdziernika 1975 r., skoro się zważy, że ustawodawca za

70 taki wypadek uznał, między innymi, wypadek przy chronieniu własności społecznej

71 przed grożącą jej szkodą. Wypadki osób wezwanych w celu wypełnienia obowiązku

72 obywatelskiego wynikającego z art. 27 ust. 1 w/wymienionej ustawy z dnia 21

73 listopada 1967 r. powinny być uznane jako wypadki w szczególnych okolicznościach

74 w rozumieniu § 5 ust. 2 w/wym. rozporządzenia, skoro przepisy tej ustawy nie

75 przewidują świadczeń w razie wypadku zaistniałego w takich okolicznościach. Za

76 przyjęciem takiego poglądu przemawiają - zdaniem Sądu Apelacyjnego - również

77 względy społeczne, moralne oraz zasada równości i praworządności w demokratycznym Państwie. Sąd Apelacyjny jednak podnosi, że zajęcie takiego

78 stanowiska byłoby wątpliwe przy założeniu, że wyliczenie wypadków zawarte w ust.

79 2 § 5 wyżej wymienionego rozporządzenia z dnia 3 paśdziernika 1975 r., z tytułu

80 których przysługują świadczenia wymienione w ust. 1 tego przepisu, jest wyczerpujące.

81 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

82 1. W świetle bezspornego stanu faktycznego sprawy należy podzielić stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż wypadek jakiemu uległ mąż wnioskodawczyni nie

83 może być zakwalifikowany jako wypadek zaistniały w czasie podróży służbowej w

84 rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z

85 tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r.,

86 Nr 30, poz. 144 ze zm.), określanej dalej jako "ustawa wypadkowa z 1975 r.".

87 Trafna jest argumentacja Sądu Apelacyjnego, że istotę podróży służbowej

88 stanowi polecenie wyjazdu w związku z wykonywaną praca, co w przypadku męża

89 wnioskodawczyni nie miało miejsca. W dniu wypadku udał się on bowiem w drogę w

90 celu stawienia się przed komisję poborową, co nie pozostawało w jakimkolwiek

91 związku z wykonywaną pracą w prywatnym zakładzie murarsko-betoniarskim. Udanie się męża wnioskodawczyni w drogę było spowodowane wyłącznie polece-

92 niem komisji poborowej do stawienia się w określonym miejscu i w czasie przed tą

93 komisją.

94 Zasadne jest także stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż - z uwagi na stan

95 faktyczny sprawy - brak jest podstawy do zakwalifikowania przedmiotowego zdarzenia jako wypadku w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu §§ 14 i 15

96 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i

97 Opieki Społecznej z dnia 17 paśdziernika 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania

98 o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w

99 drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 36, poz. 199

100 ze zm.). Mąż wnioskodawczyni nie odbywał drogi z domu do pracy lub z pracy do

101 domu, ani też nie udał się w drogę do innego miejsca w celu spełnienia czynności

102 związanych z pracą. Nie ma też podstawy do zrównania jego drogi do siedziby

103 komisji poborowej z drogą do miejsca lub z miejsca wykonywania zadań społecznych (§ 15 pkt 2).

104 Natomiast nie można podzielić sugestii Sądu Apelacyjnego co do ewentual-

105 nego zakwalifikowania wypadku, jakiemu uległ mąż wnioskodawczyni, jako wypadku

106 w szczególnych okolicznościach w rozumieniu § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady

107 Ministrów z dnia 3 paśdziernika 1975 r. w sprawie [...] świadczeń dla pracowników,

108 którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznościach, oraz świadczeń dla osób

109 nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 182 ze zm.). Przepis § 5 wyżej

110 wymienionego rozporządzenia przewiduje świadczenie dla osób, które uległy wypadkowi w szczególnych okolicznościach, jednak w ust. 2 wymienia enumeratywnie wypadki, z tytułu których przysługują świadczenia określone w ust. 1.

111 Wyliczenie to jest wyczerpujące, a ponieważ nie obejmuje ono wypadków poborowych w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej, nie ma

112 podstawy do zastosowania tego przepisu. Treść pkt 2 ust. 2 § 5 wyżej wymie-

113 nionego rozporządzenia (wypadek przy chronieniu własności społecznej przed

114 grożącą jej szkodą), na który to przepis powołał się Sąd Apelacyjny, jest jednozna-

115 czna i nie daje podstawy do rozciągnięcia tego przepisu na wypadki poborowych,

116 jakie mogą zaistnieć w drodze do komisji poborowej lub z powrotem do miejsca

117 zamieszkania.

118 2. Powyższe rozważania jednak nie przesądzają o tym, iż poborowy, który

119 uległ wypadkowi w drodze do siedziby komisji poborowej (lub w drodze powrotnej), a

120 w razie wypadku śmiertelnego uprawnieni członkowie jego rodziny, nie korzystają z

121 ochrony ubezpieczeniowej w zakresie świadczeń wypadkowych. Podstawy do zajęcia korzystnego rozstrzygnięcia należy jednak poszukiwać w przepisach ustawy

122 z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej

123 Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16ze zm.). W myśl art. 1 tejże ustawy obrona Ojczyzny jest sprawą i obowiązkiem wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, zaś zgodnie z art. 27 i art. 32

124 poborowi (mężczyśni, którzy w danym roku kalendarzowym kończą 19 lat), są obowiązani stawić się przed komisją poborową w określonym miejscu i czasie - pod

125 rygorem grzywny. Również w myśl art. 52 osoby podlegające powszechnemu obowiązkowi obrony są obowiązane do osobistego stawienia się na wezwanie właściwych organów w sprawach dotyczących tego obowiązku w terminie i miejscu

126 określonym w wezwaniu oraz do poddania się badaniom lekarskim. Na poborowym

127 spoczywa więc obowiązek ustawowy stawienia się w wyznaczonym terminie i miejscu przed komisją poborową.

128 Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oprócz

129 przepisów dotyczących zasadniczej służby wojskowej zawiera przepisy regulujące

130 służbę w obronie cywilnej, służbę zastępczą, a także przepisy regulujące obowiązek

131 świadczeń osobistych w czasie pokoju. W myśl art. 200 obowiązek świadczeń osobistych, polegających na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraśnych na rzecz

132 przygotowania obrony Państwa, może być nałożony na osoby posiadające obywatelstwo polskie, które ukończyły 16 lat, a nie przekroczyły 60 lat życia. Zgodnie

133 zaś z art. 206 ust. 3 osobom takim, które doznały uszczerbku na zdrowiu wskutek

134 wypadku powstałego podczas lub w związku z wykonywaniem świadczeń osobistych

135 albo w bezpośredniej drodze do miejsca wykonywania tych świadczeń lub w drodze

136 powrotnej, oraz członkom rodzin osób zmarłych wskutek takiego wypadku, przysługują świadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w

137 przepisach o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych z

138 tym, że prawo do świadczeń ustala i świadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń

139 Społecznych. Odpowiednie świadczenia przewidziane są także dla poborowych,

140 odbywających służbę zastępczą (art. 197) lub służbę w obronie cywilnej (art. 162).

141 Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej natomiast nie

142 przewiduje żadnych świadczeń wynikających ze szkód poniesionych przez poborowych (członków ich rodzin) w razie wypadku zaistniałego w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej. Uzasadnione jest zatem stanowisko, że w tym zakresie mamy do czynienia z luką w prawie. Nie ma bowiem

143 żadnych racjonalnych argumentów, ażeby przyjąć, iż prawodawca uznał, że takie

144 sytuacje są prawnie obojętne i nie ma potrzeby ich prawnego unormowania. Dlatego

145 w celu usunięcia tej luki w drodze analogii należy odnieść się do takiej normy

146 prawnej, która dotyczy najbardziej zbliżonego stanu faktycznego i która jest

147 najbardziej zbliżona z punktu widzenia celu dyspozycji prawnej (tzw. ratio legis).

148 Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy uważa, że najbardziej

149 zbliżoną normą prawną jest art. 200 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ osobiste stawiennictwo przed komisją poboro-

150 wą jest obowiązkiem wynikającym z ustawy i dotyczy osób, które nie są żołnierzami,

151 ale których działanie zmierza do obrony Państwa. W konsekwencji - w drodze

152 analogii - należy zatem przyjąć, iż w stosunku do takich osób (członków rodziny) - w

153 razie szkód spowodowanych wypadkiem w drodze do siedziby komisji poborowej lub

154 w drodze powrotnej, należy stosować przepis art. 206 ust. 3 ustawy o powszechnym

155 obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej; oznacza to, iż takim osobom przysługują świadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w

156 przepisach o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

157 Jeżeli ustawodawca udziela ochrony osobom (członkom rodzin), które doznały szkody przy wykonywaniu doraśnych świadczeń na rzecz obronności Państwa, to tym bardziej ochrona ta i stosowne świadczenia należą się poborowym

158 (członkom ich rodzin), którzy wezwani do stawienia się w miejscu siedziby komisji

159 poborowej, a więc do wypełnienia ustawowego obowiązku związanego z obroną Państwa, doznali szkody wskutek wypadku, jakiemu ulegli w tej drodze. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przyto-

160 czonej w sentencji.

161 ========================================