Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2008 r., III CZP 82/08

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2008 r., III CZP 82/08

Tekst

1 Uchwała z dnia 17 września 2008 r., III CZP 82/08

2 Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

3 Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

4 Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

5 Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Centrum Ortopedii i Rehabilitacji Narządu Ruchu im. R. w Ł. przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia, Ł. Oddziałowi Wojewódzkiemu w Ł. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 września 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 15 maja 2008 r.:

6 "Czy do roszczeń samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia pracowników, powstałych wskutek realizacji ustawowego obowiązku, nałożonego przepisem art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 roku o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) stosuje się szczególny dwuletni termin przedawnienia z art. 751 pkt 1 k.c., czy też ogólny termin przedawnienia z art. 118 k.c., oraz kiedy powstaje wymagalność tegoż roszczenia?"

7 podjął uchwałę:

8 Do roszczeń samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej wobec Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia pracowników, należnego na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.), stosuje się trzyletni termin przedawnienia przewidziany w art. 118 k.c. do roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Wymagalność takich roszczeń wyznaczają zasady rozliczeń przyjęte w umowie o udzielanie świadczeń medycznych obowiązującej w okresie, za który pracownikom przysługiwało zwiększone wynagrodzenie.

Uzasadnienie

9 Sąd Apelacyjny w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, które powstało przy rozpoznawaniu apelacji powodowego Centrum Ortopedii i Rehabilitacji Narządu Ruchu im. R. w Ł. Powództwo tego samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej skierowane przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia – Ł. Oddziałowi Wojewódzkiemu w Ł. o zapłatę kwoty 94 288,18 zł Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił wyrokiem z dnia 28 grudnia 2007 r. Przedmiotem sporu była suma, którą strona powodowa wypłaciła w 2001 r. swoim pracownikom na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm. – dalej: „u.n.s.”), wprowadzonego ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45). Sąd ustalił, że strony łączyły dwie umowy o udzielanie świadczeń medycznych na okres od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 30 czerwca 2001 r. i od dnia 1 lipca 2001 r. do dnia 31 grudnia 2001 r. W związku z obowiązkiem podwyższenia wynagrodzeń za pracę wynikającym z art. 4a u.n.s. od września 2001 r. powód zaczął wypłacać 86 pracownikom podwyżkę w wysokości 203 zł i do grudnia 2001 r. wypłacił z tego tytułu kwotę 94 288,18 zł. Nieplanowane wydatki spowodowały konieczność zaciągnięcia pożyczki.

10 W lipcu 2003 r. powód wezwał pozwanego do uznania jego prawa do środków finansowych na uregulowanie zobowiązań wobec pracowników z tytułu ustawowych podwyżek w 2001 i 2002 r., a następnie w lipcu 2006 r. zażądał zapłaty 2 940 565,20 zł z tytułu zwrotu kosztów zwiększonego wynagrodzenia pracowników, po czym dnia 2 maja 2007 r. wystąpił z powództwem. Sąd pierwszej instancji uznał, że zgłoszone roszczenie jest usprawiedliwione co do zasady, oddalił je jednak jako przedawnione. Przyjął, że powód żądał wykonania umowy o świadczenie usług, do której odpowiednio stosuje się przepisy o umowie zlecenia (art. 734-751 k.c.). Przedawnienie roszczeń wynikających z takiej umowy reguluje art. 751 k.c., ustanawiający dwuletni termin przedawnienia roszczeń o wynagrodzenie za spełnione czynności i o zwrot poniesionych wydatków przysługujące osobom, które stale lub w zakresie działalności przedsiębiorstwa trudnią się czynnościami danego rodzaju.

11 Sąd Okręgowy określił początek biegu przedawnienia, z powołaniem się na art. 120 § 1 k.c., na dzień 1 stycznia 2002 r., stanowiący datę wykonania i wzajemnego rozliczenia dwóch zawartych przez strony umów.

12 Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości, które ujął w zagadnieniu przedstawionym do rozstrzygnięcia. (...)

13 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

14 Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy dwóch problemów: długości terminu przedawnienia dochodzonego przez powoda roszczenia o zwrot kosztów ustawowo podwyższonego wynagrodzenia pracowników oraz chwili wymagalności tego roszczenia. Udzielenie odpowiedzi wymaga zatem rozważenia charakteru prawnego roszczenia, o którym ma orzekać Sąd Apelacyjny. Problem ten budził wiele kontrowersji i wywołał rozbieżności w orzecznictwie, także w rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2003 r., I CK 143/03 (OSNC 2004, nr 11, poz. 179) wykluczono roszczenie samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej wobec Narodowego Funduszu Zdrowia jako następcy prawnego Kas Chorych o zwrot równowartości podwyżki wynagrodzeń pracowniczych, wypłaconej na podstawie art. 4a u.n.s., a w wyroku z dnia 17 marca 2005 r., III CK 405/04 (OSNC 2006, nr 2, poz. 36) uznano art. 4a u.n.s. za podstawę roszczenia zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do Narodowego Funduszu Zdrowia.

15 Kwestię tę rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 130/05 (OSNC 2006, nr 11, poz. 177), gdyż od czasu jej podjęcia można uznać za ustabilizowany przyjęty w niej pogląd, że artykuł 4a u.n.s. stanowi – w związku z art. 56 k.c. – podstawę roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielanie świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części. Przyjmując to stanowisko za podstawę rozważań należy stwierdzić, że ustawowo narzucona samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej podwyżka wynagrodzeń pracowników w latach 2001 i 2002 stała się jednym ze skutków, jakie na podstawie art. 56 k.c. wywołały zawarte na ten okres umowy o udzielenie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych i umożliwia dochodzenie kwot niezbędnych do pokrycia kosztów związanych z realizacją wypłaty podwyższonej części wynagrodzeń, jako części umownego świadczenia pieniężnego. Tylko takie rozumienie art. 4a u.n.s. pozwala wpleść go w system umów o udzielanie świadczeń zdrowotnych, stanowiących podstawę stosunków prawnych pomiędzy Narodowym Funduszem Zdrowia a zakładami opieki zdrowotnej.

16 Konsekwencją przytoczonego stanowiska jest konieczność rozpatrywania roszczenia strony powodowej w ramach umów o udzielanie świadczeń medycznych w 2001 r., a nie w oderwaniu od tej umowy. Wymagalność tego roszczenia oceniana więc musi być w nawiązaniu do treści umów, z których roszczenie jest wywodzone, zgodnie bowiem z postanowieniem art. 53 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, obowiązującym w okresie, którego dotyczy spór, umowy między kasą chorych a świadczeniodawcami powinny określać m.in. zasady rozliczeń ze świadczeniodawcami, w których mieści się oznaczenie sposobu i terminów realizacji wypłat oraz reguł ustalania ich wysokości.

17 Sąd Apelacyjny powołał się na specyfikę roszczenia stanowiącego przedmiot sporu, która wynikała z niedoskonałości regulacji prawnej i związanych z tym niejasności dotyczących przysługiwania samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej roszczenia o sfinansowanie kosztów narzuconej ustawowo podwyżki i adresata tych roszczeń. Te okoliczności nie mogą jednak stanowić przesłanek uzasadniających wprowadzenie odmiennych reguł wymagalności roszczenia wpisanego ostatecznie w regulacje umowne, leżą one bowiem poza stosunkiem prawnym, z którego wynika roszczenie i mogą jedynie podlegać ocenie pod kątem nadużycia prawa w wypadku podniesienia zarzutu przedawnienia.

18 Zważywszy, że wydatki na podwyższenie wynagrodzeń pracowników nie mieściły się w preliminarzach stanowiących podstawę zawieranych umów, zazwyczaj wymagalność roszczenia z tego tytułu łączy się z terminem końcowego rozliczenia umowy. Jest tak nawet wówczas, gdy wypłata podwyżek nastąpiła później – dobrowolnie lub na skutek realizacji orzeczeń sądowych wydanych na korzyść pracowników – zobowiązanie bowiem do spełnienia tych świadczeń ciążyło na zakładach opieki zdrowotnej już w okresie, za który podwyżka wynagrodzeń obowiązywała. Skoro zatem wymagalność roszczenia jest stanem, w którym wierzyciel może domagać się wykonania zobowiązania przez dłużnika, decydujące znaczenie dla ustalenia momentu wymagalności ma, zgodnie z art. 455 k.c., termin realizacji obowiązku zapłaty przez kasę chorych, określony w umowie jako ustawowo oznaczony konieczny jej element.

19 Przechodząc do zagadnienia, czy termin przedawnienia takiego roszczenia podlega ocenie według art. 118 k.c., czy też ma do niego zastosowanie art. 751 pkt 1 k.c., należy się skupić na problemie, czy umowa o udzielenie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych stanowi – jak zgodnie stwierdziły Sądy obu instancji – umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu.

20 To zagadnienie było już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu wyroku z dnia 10 grudnia 2004 r., III CK 134/04 (OSP 2005, nr 6, poz. 79) Sąd Najwyższy zaznaczył, że przed wejściem w życie ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym przyjmowano, iż umowy o świadczenie usług medycznych należały do umów o świadczenie usług, nieuregulowanych odrębnymi przepisami. W rezultacie, na podstawie art. 750 k.c. stosowało się do nich odpowiednio przepisy o zleceniu, jednak ustawa o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym wprowadziła nową umowę szczególnego rodzaju, określaną jako umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych, zawieraną przez kasy chorych ze świadczeniodawcami. Ustawa oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 października 1998 r. w sprawie wymagań i kryteriów, jakim powinni odpowiadać świadczeniodawcy, oraz zasad i trybu zawierania umów ze świadczeniodawcami na pierwszy rok działalności Kas Chorych (Dz.U. Nr 134, poz. 873 ze zm.) sprecyzowała przedmiot i tryb zawierania tej umowy oraz jej strony. Różni się ona zdecydowanie od dotychczas znanych umów o świadczenie usług medycznych, reguluje bowiem problematykę udzielania świadczeń na rzecz osób trzecich – ubezpieczonych. Jej celem jest zobowiązanie świadczeniodawcy do spełnienia określonych świadczeń wobec ubezpieczonych, a dopiero realizacją tego obowiązku jest pełnienie opieki zdrowotnej przez świadczeniodawcę na rzecz ubezpieczonych. Omawiana umowa w powołanych aktach prawnych konsekwentnie określana jest jako umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych. Konstrukcyjna odrębność tej umowy spowodowała, że Sąd Najwyższy, podzielając stanowisko wyrażane także w piśmiennictwie prawniczym, uznał, iż jest to odrębna umowa ukształtowana w ustawie o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, stanowiąca umowę szczególną, uregulowaną innymi przepisami w rozumieniu art. 750 k.c., co wyłącza możliwość odpowiedniego stosowania do niej przepisów o zleceniu.

21 Przytoczone stanowisko jest przekonujące, a umowę o udzielanie świadczeń zdrowotnych należy uznać za odrębny typ umowy nazwanej. Niewątpliwie unormowanie tej umowy w przepisach ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym i przepisach wykonawczych nie było wyczerpujące, co potwierdza treść § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 października 1998 r., nakazującego w sprawach nieuregulowanych w rozporządzeniu stosować – m.in. do umów – przepisy kodeksu cywilnego. Jednak uzupełnienie jej treści normatywnej nie powinno następować przez odwołanie się do przepisów o zleceniu, gdyż takiej możliwości nie wprowadza § 8 rozporządzenia, a wyłącza ją art. 750 k.c. W rezultacie przy ocenie roszczeń wynikających z tej umowy nie można stosować art. 751 k.c.; przedawnienie takich roszczeń podlega regułom ogólnym przewidzianym w art. 118 k.c.

22 Artykuł 118 k.c. przewiduje jednak dwa terminy przedawnienia – dziesięcioletni oraz trzyletni; termin krótszy ma zastosowanie do roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, a termin dłuższy do pozostałych roszczeń. Strony sporu pozostawały w przekonaniu, że właściwy jest termin trzyletni, nie były jednak zgodne co do podstaw jego zastosowania, tzn. co do tego, czy powództwo obejmuje roszczenie okresowe, czy też roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. (...)

23 Ze względu na sposób ujęcia hipotezy art. 118 k.c. analizę trzeba rozpocząć od rozważenia możliwości zastosowania trzyletniego terminu przedawnienia, a zatem rozważyć, czy roszczenie o zwrot kosztów wypłaty podwyższonego wynagrodzenia może być zakwalifikowane jako roszczenie okresowe lub jako roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

24 Roszczenia okresowe, czyli powtarzające się, wyróżniane są ze względu na czynnik czasu, który wpływa na wielkość należności, a jednocześnie porządkuje wymagalne świadczenia w ten sposób, że następują one kolejno po sobie, w równych odstępach i układają się w szereg, lecz każde z nich jest przedmiotem odrębnego roszczenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 149). Takich cech nie wykazuje roszczenie o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia pracowników. Okresowy charakter mają wprawdzie leżące u jego podstaw roszczenia pracownicze o wynagrodzenie, jednak sposób rozliczeń umów o udzielanie świadczeń zdrowotnych nie jest bezpośrednio powiązany z terminami wypłat dla pracowników lecz następuje według reguł ustalonych w umowach między kasami chorych a świadczeniodawcami, z reguły według zasad ratalnych, mających na celu zapewnienie świadczeniodawcom dopływu środków umożliwiającego racjonalne gospodarowanie w okresie, na który zawierana jest umowa. Skoro umowy o udzielanie świadczeń zdrowotnych musiały określać maksymalną kwotę zobowiązania kasy chorych wobec świadczeniodawcy (art. 53 ust. 4 pkt 4 ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym), to trudno znaleźć argumenty przemawiające za okresowym charakterem ratalnej (częściowej) wypłaty należności przez kasy chorych.

25 Drugim rodzajem roszczeń, do których stosuje się trzyletni termin przedawnienia przewidziany w art. 118 k.c., są roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, konieczne jest zatem ustalenie, czy sporne roszczenie jest związane z prowadzeniem takiej działalności, co wymaga rozważenia, czy samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej prowadzą działalność gospodarczą. (...)

26 Ten aspekt aktywności samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej Sąd Najwyższy poddał ocenie w uchwale z dnia 11 maja 2005 r., III CZP 11/05 (OSNC 2006, nr 3, poz. 48), wskazując, że (...) zadaniem samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej jest udzielanie świadczeń i promocja zdrowia. Działalność ta prowadzona jest stale, w sposób zawodowy, zorganizowany i planowy, realizowana jest na własny rachunek i we własnym imieniu. Nie jest to wprawdzie działalność nastawiona na zysk, niemniej jej racjonalizację zapewnia poddanie jej zasadom rachunku ekonomicznego (art. 34, 35b ust. 1 i 2, art. 50, 53, 54 i 55 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej), co w innych wypadkach uznawano w orzecznictwie za kryterium wystarczające do przypisania działalności cech gospodarczych (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1993 r., III CZP 156/92, OSNCP 1993, nr 9, poz. 152). Sąd Najwyższy w omawianej uchwale zaznaczył także, że samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej uczestniczy w obrocie gospodarczym przez realizację odpłatnych, ekwiwalentnych świadczeń wzajemnych, głównie finansowanych ze środków publicznych, które powinny stanowić z założenia należytą zapłatę za wykonane usługi medyczne. Może też zawierać umowy cywilnoprawne z innymi przedsiębiorcami.

27 Uznając przytoczoną argumentację za aktualną także w odniesieniu do sytuacji prawnej i ekonomicznej powoda, należy podzielić wniosek Sądu Najwyższego, że działalność samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, oceniana według reguł stosowanych w obrocie, jest działalnością gospodarczą, co nie sprzeciwia się konkluzji, że jako jednostki organizacyjne będące ogniwem wykonującym zadania państwa w zakresie zapewnienia obywatelom opieki zdrowotnej są silnie uzależnione ekonomicznie od systemu w którym funkcjonują. Uzależnienie to jednak nie rzutuje na samodzielność, profesjonalizm, stałość czy organizacyjną stabilność funkcjonowania, lecz jedynie na jej opłacalność. Brak zysku z prowadzonej działalności nie wyklucza jednak jej gospodarczego charakteru.

28 Roszczenie o zwrot kosztów podwyższonych wynagrodzeń pracowniczych stanowi jeden z elementów należnej samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej ekwiwalentnej zapłaty za jego świadczenia, mieści się zatem w pojęciu roszczenia związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej. Przesądza to konieczność stosowania do takiego roszczenia trzyletniego terminu przedawnienia właściwego dla roszczeń związanych prowadzeniem działalności gospodarczej. Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi, jak w uchwale.