Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP 35/01

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP 35/01

Tekst

1 Uchwała z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP 35/01

2 Przewodniczący Sędzia SN Zbigniew Strus

3 Sędzia SN Kazimierz Zawada, Sędzia SA Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

4 Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Piotra D. i Aliny D. przeciwko Marianowi R. o opróżnienie lokalu mieszkalnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 czerwca 2001 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2001 r.:

5 „Czy przepis art. 36 i art. 36a ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 105, poz. 509 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. z dnia 31 grudnia 2000 r. Nr 122, poz. 1317) znajduje zastosowanie do pozwanych, którzy nigdy nie byli najemcami lokalu mieszkalnego objętego żądaniem pozwu, a w chwili wytoczenia powództwa i wyrokowania nie byli też osobami zamieszkującymi wspólnie z najemcą?”

6 podjął uchwałę:

7 Przepisy art. 36 i art. 36a ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 122, poz. 1317 ze zm.) mają zastosowanie wyłącznie do byłych najemców lokalu objętego żądaniem pozwu o nakazanie jego opróżnienia oraz do osób zamieszkałych z nimi stale w chwili orzekania.

Uzasadnienie

8 Wyrokiem z dnia 21 sierpnia 2000 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieście utrzymał w mocy wyrok zaoczny nakazujący pozwanemu Marianowi R. opróżnienie lokalu mieszkalnego nr 6 przy ul. F. nr 10 w K. oraz oddalił wniosek pozwanego o przyznanie mu prawa do lokalu socjalnego. Z ustaleń przyjętych za podstawę faktyczną wyroku wynika, że najemcą lokalu była ciotka pozwanego. Po jej śmierci pozwany pozostał w tym lokalu i zajmuje go od wielu lat bez tytułu prawnego, zalegając z opłatami za korzystanie z niego. Żądanie wydania lokalu jest uzasadnione w świetle przepisu art. 222 § 1 k.c., brak zaś przymiotu najemcy po stronie pozwanego czyni bezzasadnym jego wniosek o orzeczenie o istnieniu uprawnień do lokalu socjalnego.

9 Pozwany zaskarżył ten wyrok w części oddalającej jego wniosek o przyznanie mu uprawnień do lokalu socjalnego.

10 Rozpoznający apelację Sąd Okręgowy w Krakowie przedstawił przytoczone na wstępie zagadnienie prawne, dotyczące wykładni przepisów art. 36 i 36a ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 – dalej "u.naj.lok.") w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie tej ustawy, która weszła w życie po wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji.

11 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

12 Stosowanie przepisu art. 36 u.naj.lok. budziło w praktyce sądowej liczne wątpliwości, które były wyjaśniane w uchwałach podejmowanych przez Sąd Najwyższy. Wątpliwości te dotyczyły kwestii, czy w wyroku orzekającym eksmisję sąd był zobowiązany czy uprawniony do orzeczenia o uprawnieniach najemcy do otrzymania lokalu socjalnego, oraz czy mógł w tym przedmiocie orzec z urzędu, bez zgłoszenia stosownego wniosku przez stronę. Rozbieżności w orzecznictwie – także w orzecznictwie Sądu Najwyższego – wyjaśnione zostały uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 19 maja 2000 r., III CZP 4/00 (OSNC 2000, nr 11, poz. 195) z której wynika, że do pozwanego najemcy należy wykazanie przesłanek uprawniających do otrzymania lokalu socjalnego, a sąd podejmuje inicjatywę dowodową jedynie w sytuacjach szczególnych. W razie zaś ustalenia tych przesłanek sąd powinien orzec o przysługiwaniu uprawnień do lokalu socjalnego. W uchwale z dnia 12 kwietnia 2001 r., III CZP 8/01 (OSNC 2001, nr 10, poz. 146) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że o uprawnieniu najemcy do otrzymania lokalu socjalnego sąd może orzec tylko w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu. Z kolei w uchwale z dnia 19 września 2000 r., III CZP 30/00 (OSNC 2001, nr 2, poz. 24) wyjaśniono wątpliwości, na jakich zasadach należy ustalać odszkodowanie za korzystanie z lokalu bez tytułu prawnego w przypadku orzeczenia prawomocnym wyrokiem o uprawnieniu pozwanego do lokalu socjalnego.

13 Nie było natomiast przy stosowaniu art. 36 u.naj.lok. w dotychczasowym brzmieniu wątpliwości co do tego, że orzeczenie w wyroku orzekającym eksmisję o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego mogło dotyczyć jedynie byłego najemcy. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 23 marca 1995 r., III CZP 29/95 (OSNC 1995, nr 6, poz. 97) i z dnia 20 lipca 1995 r., III CZP 89/95 (OSNC 1995, nr 12, poz. 170). Wątpliwości mogą natomiast pojawić się po wejściu w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 122, poz. 1317 ze zm.). Przepis art. 36 u.naj.lok. w dotychczasowym brzmieniu stanowił, że sąd, biorąc pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania z lokalu przez najemcę, jego szczególną sytuację materialną i rodzinną może w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu orzec o uprawnieniu najemcy do otrzymania lokalu socjalnego. Z przepisu tego w nowym brzmieniu wynika natomiast między innymi, że w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia osób, których nakaz dotyczy. Porównanie treści przepisu w dotychczasowym i nowym brzmieniu mogłoby sugerować, że obecnie obowiązkiem sądu jest orzeczenie w przedmiocie uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego co do wszystkich osób, które zajmują lokal objęty żądaniem opróżnienia, a więc także co do osób, które nie były najemcami tego lokalu.

14 Taka wykładnia przepisu nie jest jednak uzasadniona, a przemawiają za tym następujące argumenty.

15 Dosłowne brzmienie przepisu nie może wyłącznie decydować o jego znaczeniu, gdyż przy jego tłumaczeniu należy uwzględniać także wykładnię systemową. Oceniając przepis z tego punktu widzenia trzeba zwrócić uwagę, że zamieszczony jest w rozdziale 5 ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, który reguluje ustanie stosunku najmu. Już tylko z tego względu nie można jego stosowania odnosić do osób, które nie były najemcami lokalu objętego żądaniem opróżnienia.

16 Niezależnie od powyższego, także po wejściu w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. zachowane zostało rozróżnienie pomiędzy sytuacją prawną osób, które utraciły przymiot najemcy, oraz osób, które takiego przymiotu w ogóle nie miały. Zgodnie z art. 18 ust. 1 u.naj.lok., osoba, która samowolnie zajęła lokal, może być z niego usunięta także bez wytaczania powództwa o eksmisję, jeżeli jednak zajmuje lokal przez okres przekraczający trzy miesiące, konieczne jest uzyskanie wyroku orzekającego eksmisję. Były najemca nie może być natomiast usunięty z lokalu, do którego utracił tytuł prawny, bez orzeczenia eksmisji. Stosuje się do niego przepisy art. 33 i nast. u.naj.lok. Ponadto przepis art. 64 u.naj.lok., dotyczący osób, które zajmowały lokal bez tytułu prawnego w chwili wejścia w życie ustawy o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych, z którymi nie zawarto umowy najmu, również po wejściu w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. nie zawiera odesłania do art. 36 u.naj.lok., odnoszącego się do byłego najemcy.

17 Za takim rozumieniem przepisów art. 36 i 36a u.naj.lok. przemawia także ratio legis nowego unormowania. Nie można bowiem aprobować sytuacji, w której osoby zajmujące lokal bez tytułu prawnego mogłyby uzyskiwać uprawnienia do lokalu socjalnego z pierwszeństwem przed innymi osobami, oczekującymi na zawarcie umowy według kolejności ustalonej przez radę gminy.

18 W świetle powyższych rozważań należy uznać, że przepisy art. 36 i art. 36a ust. 1, 2 i 3 u.naj.lok. w brzmieniu nadanym przez art. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. mają zastosowanie wyłącznie do byłych najemców lokalu objętego żądaniem pozwu o nakazanie jego opróżnienia oraz do osób zamieszkałych z nimi stale w chwili orzekania. Uprawnienia tych osób wywodzą się bowiem od uprawnień byłego najemcy. Nie ma zatem obowiązku orzekania o uprawnieniach bądź braku uprawnień do lokalu socjalnego w stosunku do osób, które nie były najemcami, ani do osób z nimi zamieszkującymi.

19 Należy też zwrócić uwagę na to, że ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego1

20 również co do zasady nie przyznaje prawa do lokalu socjalnego osobie, która samowolnie zajęła lokali i wobec której sąd nakazał opróżnienie lokalu. Po wejściu w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. nie może być natomiast wątpliwości co do tego, że obecnie sąd zobowiązany jest do orzeczenia z urzędu o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego, bądź o braku takiego uprawnienia. Wyrok nakazujący opróżnienie lokalu powinien obejmować wszystkie osoby, które stale w chwili orzekania razem z byłym najemcą zamieszkują, wymienione z imienia i nazwiska. Te osoby powinny występować w sprawie jako pozwani. W stosunku do tych wszystkich osób należy orzec o uprawnieniu bądź braku uprawnień do lokalu socjalnego, przy czym pozwanych obciąża wykazanie przesłanek określonych w art. 36 ust. 3 i 4 u.naj.lok. Kwestie te, jako pozostające poza zakresem przedstawionego zagadnienia prawnego, nie wymagają jednak szerszego omówienia.

21 Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.

22 1

23 Dz.U. Nr 71, poz. 733