Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2009 r., III CSK 110/09

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2009 r., III CSK 110/09

Tekst

1 Wyrok z dnia 10 grudnia 2009 r., III CSK 110/09

2 Z chwilą wejścia w życie art. 491

3 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

4 spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.) uchylony został art. 49 ust. 2 tej ustawy.

5 Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

6 Sędzia SN Mirosław Bączyk

7 Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

8 Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary K. i Stefana K. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "P.C." w K. o zobowiązanie do zawarcia umowy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 grudnia 2009 r. skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 13 listopada 2008 r.

9 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

10 Barbara K. i Stefan K. domagali się zobowiązania Spółdzielni Mieszkaniowej "P.C." w K. do zawarcia umowy o ustanowienie odrębnej własności lokalu mieszkalnego nr 27 położonego przy ul. P. nr 34 w K. wraz z pomieszczeniami przynależnymi.

11 Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 30 lipca 2008 r. oddalił powództwo, ustalając, że powodowie dnia 11 kwietnia 2001 r. złożyli do Spółdzielni wniosek o przeniesienie na nich własności lokalu, a następnie dnia 7 czerwca 2002 r. ponowili ten wniosek. Dnia 22 kwietnia 2004 r. między powodami a Spółdzielnią została zawarta umowa o uzupełnienie wkładu budowlanego, a dnia 30 kwietnia 2004 r. przysługujące powodom spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu zostało przekształcone w prawo własnościowe. W następnych latach powodowie czynili starania o zawarcie z nimi umowy o ustanowienie odrębnej własności lokalu. Sąd Okręgowy uznał, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 491 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej: "u.s.m."). Budynek, w którym znajduje się lokal, jest położony na działce zabudowanej budynkami mieszkalnymi, Spółdzielni zaś nie przysługuje prawo własności gruntu pod tym budynkiem. Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 13 listopada 2008 r. oddalił apelację powodów, podkreślając, że pozwana nie wyjaśniła w sposób przekonujący, iż zaniechanie wyodrębnienia lokali w budynku przy ul. P. nr 34 było usprawiedliwione. W szczególności pozwana nie może bronić się zarzutem, że na przeszkodzie podjęciu czynności mających na celu wyodrębnienie własności lokali w budynku przy ul. P. nr 34 stoi nieuregulowany stan prawny nieruchomości położonej pod tym budynkiem, dawniej położonym na działce ewidencyjnej, której stan prawny był uregulowany w sposób pozwalający na wyodrębnianie lokali. Pozwanej przysługuje prawo wieczystego użytkowania do tej części gruntu, które jest ujawnione w księdze wieczystej. Spółdzielnia nie wyjaśniła, dlaczego nie podjęła czynności wskazanych w art. 41 i 42 u.s.m., nie realizuje zatem w sposób należyty i terminowy swoich obowiązków względem członków ubiegających się o zawarcie umów o przeniesienie własności lokalu. Jednakże, w ocenie Sądu Apelacyjnego, powodom nie przysługuje roszczenie wynikające z art. 491 u.s.m. W

12 chwili wniesienia pozwu obowiązywał i nadal obowiązuje art. 49 u.s.m., zgodnie z którym członek spółdzielni może dochodzić praw przed sądem w trybie nieprocesowym. Powodowie nie mogą natomiast żądać zobowiązania pozwanej do złożenia oświadczenia woli, skoro nie zostały wykonane czynności przewidziane w art. 41 i 42 u.s.m., a w szczególności nie weszła w życie uchwała zarządu w sprawie określenia odrębnej własności lokalu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, na podstawie art. 491

13 u.s.m. można domagać się złożenia oświadczenia woli

14 przenoszącego własność lokalu tylko wtedy, gdy jego własność została już wyodrębniona, a spółdzielnia dopuszcza się bezczynności z przystąpieniem do zawarcia umowy.

15 W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili naruszenie art. 491 u.s.m.

16 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

17 Artykuł 49 ust. 1 u.s.m. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że jeżeli przed upływem 12 miesięcy od dnia wejścia ustawy w życie spółdzielnia nie podjęła czynności, o których mowa w art. 41 i 42 u.s.m. (związanych z połączeniem, rozgraniczeniem albo podziałem nieruchomości lub z ewidencją gruntów i budynków oraz czynności zmierzających do określenia przedmiotu odrębnej własności lokali), a nie toczyło się postępowanie sądowe w trybie art. 43 ust. 5 u.s.m., tj. postępowanie o stwierdzenie nieważności uchwały zarządu spółdzielni określającej przedmiot odrębnej własności lokali, sąd, na wniosek członka spółdzielni mieszkaniowej, któremu, zgodnie z przepisami ustawy, przysługiwało, z zastrzeżeniem art. 36 u.s.m., roszczenie o przeniesienie własności lokalu, orzekał o ustanowieniu odrębnej własności lokalu mieszkalnego lub lokalu o innym przeznaczeniu na zasadach określonych w art. 39-43 u.s.m. Artykuł 49 ust. 2 u.s.m. przewidywał w tym zakresie tryb postępowania nieprocesowego o zniesienie współwłasności nieruchomości. Nowelizacja art. 49 ust. 1 u.s.m., dokonana na podstawie art. 8 pkt 4 ustawy z dnia 21 grudnia 2001 r. o zmianie m.in. ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 154, poz. 1802), polegała na wydłużeniu terminu 12 miesięcy do 24 miesięcy. Artykuł 49 u.s.m. został uchylony przez art. 1 pkt 40 ustawy z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz. 2058).

18 Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2005 r., K 42/02 (OTK-A Zb.Urz. 2005, nr 4, poz. 38) stwierdził m.in., że art. 1 pkt 40 ustawy z dnia 21 grudnia 2001 r. jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 oraz jest zgodny z art. 2 i art. 75 ust. 1 Konstytucji. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma w tej części charakter „reanimacyjny”, stwierdzając bowiem niezgodność z Konstytucją przepisu uchylającego, przywrócił w ten sposób ze skutkiem ex tunc moc obowiązującą przepisu uchylonego.

19 Artykułem 1 pkt 38 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 873) dodano art. 491

20 u.s.m. Zgodnie z tym przepisem, osoba, która na

21 podstawie ustawy może żądać ustanowienia prawa odrębnej własności lokalu, w razie bezczynności spółdzielni może wystąpić do sądu z powództwem na podstawie art. 64 k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c.

22 Wyjaśnienia wymaga stosunek art. 491

23 do art. 49 ust. 2 u.s.m. Zdaniem Sądu

24 Apelacyjnego, art. 49 ust. 2 u.s.m., przewidujący tryb postępowania nieprocesowego w sprawie o ustanowienie odrębnej własności lokalu, ma zastosowanie w wypadku określonym w art. 49 ust. 1 u.s.m., a więc wtedy, gdy spółdzielnia nie podejmie czynności, o których mowa w art. 41 i 42 u.s.m., a nie toczy się postępowanie sądowe w trybie art. 43 ust. 5 u.s.m. W rozważanym wypadku nie stosuje się art. 491

25 u.s.m., regulującego tylko taką sytuację, w której

26 odrębna własność lokalu już została wyodrębniona. Taka interpretacja jest nietrafna.

27 Przepisy art. 49 ust. 2 i art. 491

28 u.s.m. regulują tę samą sytuację, w której

29 spółdzielnia, mimo obowiązku wynikającego z ustawy, nie dokonuje wyodrębnienia własności lokalu. Przewidują one natomiast dwa różne tryby postępowania cywilnego: nieprocesowy i procesowy. Tryb nieprocesowy został zastosowany niewłaściwie, gdyż postępowanie o zniesienie współwłasności z natury rzeczy może odnosić się wyłącznie do stosunków między współwłaścicielami, a nie do stosunku między właścicielem i osobą, której przysługuje roszczenie o ustanowienie odrębnej własności lokalu. Z tego względu należy podkreślić, że w art. 491 u.s.m. przyjęto

30 właściwy tryb procesu (art. 64 k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c.), powstaje jednak pytanie, dlaczego ustawodawca, dodając art. 491

31 u.s.m., nie uchylił jednocześnie art. 49 ust.

32 2 u.s.m.

33 Ustawodawca został związany precedensem konstytucyjnym wynikającym z uznania przez Trybunał Konstytucyjny wcześniejszego uchylenia art. 49 u.s.m. za niezgodne z Konstytucją, co było uzasadnione, gdyż – jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 20 kwietnia 2005 r., K 42/02 – uchylenie art. 49 u.s.m. przez ustawę z dnia 19 grudnia 2002 r. odbierało członkowi spółdzielni instrument dochodzenia od spółdzielni realizacji obowiązku związanego z ustanowieniem odrębnej własności lokalu. Wspomniane związanie w 2007 r. było już wyłącznie formalne, ustawodawca bowiem stworzył inny instrument skutecznie zapewniający realizację uprawnienia przysługującego członkowi spółdzielni. De lege lata określenie wzajemnego stosunku art. 49 ust. 2 i art. 491 u.s.m.

34 jest problemem z zakresu wykładni prawa, którego rozstrzygniecie wymaga zastosowania jednej z reguł kolizyjnych. Trzeba w związku z tym podkreślić, że oba przepisy są hierarchicznie równe sobie, żaden z nich nie jest przepisem szczególnym wobec drugiego, ponieważ ich zakresy pokrywają się, ale jeden z nich jest wcześniejszy. W takim wypadku należy zastosować regułę kolizyjną lex posterior derogat legi priori, zgodnie z którą, art. 491 jako lex posterior uchylił art. 49

35 ust. 2 u.s.m. W tej sytuacji należy przyjąć, że po wejściu w życie ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. członkowie spółdzielni i inne osoby uprawnione na podstawie przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych mogą dochodzić roszczenia o ustanowienie odrębnej własności lokalu wyłącznie w procesie, na podstawie art. 64 k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c. w związku z art. 491

36 i art. 49 ust. 1 u.s.m. Bezczynność

37 spółdzielni, o której mowa w art. 491

38 u.s.m., oznacza sytuację, w której spółdzielnia

39 nie podejmuje czynności wymienionych w art. 41 i 42 u.s.m., a nie toczy się postępowanie sądowe na podstawie art. 43 ust. 5 u.s.m. W takim wypadku sąd, na żądanie osoby, której zgodnie z przepisami ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych przysługuje roszczenie o ustanowienie (przeniesienie) odrębnej własności lokalu, orzeka, stosując m.in. art. 39-43 u.s.m.

40 Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 ust. 1

41 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.