Wyrok z dnia 12 kwietnia 2000 r., I SA/Ka 1740/98

wyrok z dnia 12 kwietnia 2000 r., I SA/Ka 1740/98

Tekst

TEZY

1 Obowiązek informowania i wyjaśniania stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy /art. 9 Kpa/ powinien być rozumiany tak szeroko, jak to jest możliwe. Udowodnione naruszenie tego obowiązku powinno być rozumiane jako wystarczająca podstawa do uchylenia decyzji, szczególnie wówczas, gdy urzędnik stwierdza /lub powinien stwierdzić/, że strona zamierza podjąć działania wiążące się dla niej z niekorzystnymi skutkami, lub nawet ryzykiem wystąpienia podobnych skutków. W takim wypadku urzędnik ma wyraźny obowiązek w możliwie jasny sposób wyjaśnić całość okoliczności sprawy stronie i równie wyraźnie wskazać na ryzyko wiążące się z zaplanowanymi działaniami. Jest to jedyny odpowiadający zasadzie art. 1 Konstytucji sposób rozumienia art. 9 Kpa.

Uzasadnienie

2 Strona postępowania poinformowała w dniu 31 grudnia 1996 r. Urząd Skarbowy, że rezygnuje z opodatkowania w formie zryczałtowanej i wybiera sposób opodatkowania podatkiem dochodowym na zasadach ogólnych. Ponadto podatnik zgłosił wybór opodatkowania podatkiem VAT. Zgłoszenie rejestracyjne w zakresie podatku VAT oraz podatku akcyzowego na druku VAT-R podatnik złożył dopiero 25 kwietnia 1997 r., a potwierdzenie zgłoszenia przez Urząd Skarbowy nastąpiło dopiero 5 maja 1997 r. W tej sytuacji Urząd Skarbowy decyzją z 22 maja 1997 r. określił wysokość zobowiązania podatkowego w zakresie podatku od towarów i usług za styczeń, luty i marzec, podając jako podstawę prawną rozstrzygnięcia art. 104 Kpa, art. 10 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowym /Dz.U. nr 11 poz. 50 ze zm./ oraz art. 5 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych /Dz.U. 1993 nr 108 poz. 486 ze zm./.

3 W uzasadnieniu decyzji podano, że podatnik dokonał zawyżenia podatku naliczonego wskutek odliczenia podatku VAT naliczonego z faktur dokumentujących zakupy dokonane przed dniem zgłoszenia rejestracyjnego. A zatem zgodnie z art. 25 ust. 3 cyt. ustawy o podatku VAT obniżenie kwoty zwrotu lub zwrotu różnicy podatku należnego nie stosuje się do podatników, którzy nie dokonali zgłoszenia rejestracyjnego.

4 Decyzją z 21 sierpnia 1998 r. Izba Skarbowa utrzymała w mocy zaskarżoną decyzję.

5 W uzasadnieniu orzeczenia stwierdzono, że podatnik nie zgłosił w wymaganej formie na druku VAT-R zgłoszenia rejestracyjnego i naruszył par. 36 i par. 37 pkt 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 21 grudnia 1995 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym /Dz.U. nr 154 poz. 797/, które stanowią, iż uprawnionymi do wystawiania oraz otrzymywania faktur VAT są jedynie podatnicy zarejestrowani.

6 Na decyzję tę zainteresowany wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, żądając jej uchylenia, gdyż zdaniem podatnika organy podatkowe winny wezwać go do uzupełnienia braków zgłoszenia i poszczególne komórki organizacyjne Urzędu Skarbowego powinny współdziałać ze sobą.

7 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

8 Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa procesowego.

9 Istotą sporu w rozpatrywanej sprawie jest ustalenie, czy organy podatkowe naruszyły zasadę udzielania pomocy prawnej stronom określoną w art. 9 Kpa, który miał zastosowanie w sprawach podatkowych w 1996 i w 1997 r. Przepis ten stanowi, że organy administracji państwowej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

10 Zdaniem Z. Janowicza artykuł ten uchyla w stosunku do stron - co stanowi ogromny postęp - zasadę ignorantia iuris nocet w zakresie spraw rozpatrywanych w postępowaniu administracyjnym uregulowanych w kodeksie. Organom administracji nie wolno, dla rzekomych korzyści państwa, wykorzystywać nieznajomości prawa przez laików, gdy stoją oni - jak gdyby bezbronni - twarzą w twarz z administracją /Z. Janowicz, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa-Poznań 1995, str. 70-71/. W podobnym duchu wypowiedział się W. Dawidowicz zwracając uwagę, że określony w zdaniu 1 art. 9 Kpa obowiązek organu wyklucza zajmowanie przez organ prowadzący postępowanie pozycji "przeciwnika" strony, która wyczekuje na popełnienie przez stronę błędu w ocenie wpływu pewnych okoliczności na rozstrzygnięcie sprawy i wykorzystuje ten błąd jako uzasadnienie wydania niekorzystnej decyzji. Przeciwnie, organ prowadzący postępowanie winien zajmować wobec strony postawę otwartą, nacechowaną zrozumieniem jej interesu /W. Dawidowicz, Postępowanie administracyjne, 1983 r., str. 91 i następne/.

11 Mając na uwadze powyższą naczelną zasadę postępowania administracyjnego Minister Finansów w decyzji z 31 stycznia 1996 r. dotyczącej wytycznych w sprawie organizacji prac w urzędach skarbowych w zakresie ewidencji identyfikacji podatników nakazał podległym organom administracji podatkowej wzywać podatnika do uzupełnienia braków zgłoszenia i nakazał poszczególnym komórkom Urzędu Skarbowego współdziałać ze sobą. Inne zachowanie stanowi odwzorowanie negatywnych pozycji zajmowanych przez organy podatkowe napiętnowane wcześniej przez luminarzy polskiej nauki prawa administracyjnego. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 1992 r. III ARN 40/92 /Przegląd Orzecznictwa Podatkowego 1993 nr 4 poz. 68/ z aprobującymi glosami W. Tarasa /Państwo i Prawo 1993 nr 3 str. 110/ i J. Zimmermanna /Państwo i Prawo 1993 nr 8 str. 116/ Sąd Najwyższy stwierdził obowiązek informowania i wyjaśniania stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy /art. 9 Kpa/ powinien być rozumiany szeroko, jak to jest tylko możliwe. Udowodnione naruszenie tego obowiązku powinno być rozumiane jako wystarczająca podstawa do uchylenia decyzji, szczególnie wówczas, gdy urzędnik stwierdza /lub powinien stwierdzić/, że strona zamierza podjąć działania wiążące się dla niej z niekorzystnymi skutkami, lub nawet ryzykiem wystąpienia podobnych skutków. W takim przypadku urzędnik ma wyraźny obowiązek w możliwie jasny sposób wyjaśnić całość okoliczności sprawy stronie i równie wyraźnie wskazać ryzyko wiążące się z zaplanowanymi działaniami. Jest to jedyny odpowiadający zasadzie art. 1 Konstytucji sposób rozumienia art. 9 Kpa.

12 W rozpatrywanej sprawie organy podatkowe, po otrzymaniu pisma strony, w którym podatnik między innymi zgłosił, że zamierza zostać podatnikiem podatku od towarów i usług, powinny zgodnie z obowiązującą zasadą przewidzianą w art. 9 Kpa poinformować go, że istnieje konieczność zgłoszenia na druku VAT-R, bądź też wyjaśnić, czy chodzi tu jedynie o rezygnację ze zwolnienia z podatku od towarów i usług. A zatem brak udzielenia stosownej informacji przy zgłoszeniu identyfikacyjnym w podatku VAT stanowi naruszenie uzasadnionych interesów strony, zwłaszcza że ustawa o podatku od towarów i usług polegająca na samoopodatkowaniu nie należy do najłatwiejszych w stosowaniu dla przeciętnego podatnika.

13 Biorąc to pod uwagę NSA uchylił zaskarżoną decyzję.