Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2023 r., I FZ 103/23

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2023 r., I FZ 103/23

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22 o odrzuceniu skargi S. S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w G. z dnia 17 marca 2022 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od października 2014 r. do czerwca 2015 r. postanawia: uchylić postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22

Uzasadnienie

2 1. Postanowieniem z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odrzucił skargę S. S. (dalej: Skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w G. z dnia 17 marca 2022 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od października 2014 r. do czerwca 2015 r. z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego.

3 2. Przebieg czynności procesowych, które poprzedzały wydanie powyższego postanowienia i wniesienie od niego zażalenia, przedstawiał się następująco:

4 1) zarządzeniem z dnia 22 czerwca 2022 r. Skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni pod rygorem jej odrzucenia;

5 2) w tzw. otwartym terminie na realizację wezwania Skarżący złożył na formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia w całości od kosztów sądowych;

6 3) postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 27 października 2022 r., sygn. akt I SPP/Gd 162/22, odmówiono Skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując, że przedłożył on jedynie część dokumentów, a brak pozostałych spowodował niemożność ustalenia jego rzeczywistej sytuacji finansowej;

7 4) po rozpoznaniu wniesionego przez Skarżącego sprzeciwu WSA w Gdańsku postanowieniem z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt I SPP/Gd 162/22, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego;

8 5) zarządzeniem z dnia 16 grudnia 2022 r. Skarżący został wezwany do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 22 czerwca 2022 r. wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni od daty doręczenie tego wezwania;

9 6) w odpowiedzi na powyższe wezwanie, w tzw. otwartym terminie na jego wykonanie, Skarżący w dniu 9 stycznia 2023 r. złożył na formularzu PPF nowy wniosek o zwolnienie w całości od kosztów sądowych jako mający stanowić o zmianie jego sytuacji materialnej;

10 7) zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22, WSA w Gdańsku odrzucił skargę z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego;

11 8) następnie w wyniku rozpoznania nowego (kolejnego) wniosku o przyznanie prawa pomocy postanowieniem z dnia 27 lutego 2023 r., sygn. akt I SPP/Gd 6/23, starszy referendarz sądowy odmówił zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 27 października 2022 r. w przedmiocie prawa pomocy.

12 3. W dniu 1 marca 2023 r. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi, domagając się uchylenia tego postanowienia i zasądzenia kosztów postępowania.

13 W uzasadnieniu zażalenia podniesiono w szczególności, że

14 - przed rozpoznaniem powtórnego wniosku, o którym mowa w art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej: P.p.s.a.), w zakresie nowych okoliczności faktycznych nie jest dopuszczalne odrzucenie skargi z powodu nieuiszczenia wpisu, gdyż w ten sposób strona mogłaby zostać pozbawiona konstytucyjnego prawa do sądu;

15 - Skarżący w terminie do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, a w takim przypadku Sąd obowiązany był wniosek rozpoznać i ocenić, czy w międzyczasie, tj. od prawomocnego zakończenia uprzednio prowadzonego postępowania w przedmiocie prawa pomocy, nie doszło do zmiany okoliczności faktycznych, które mogłyby skutkować przyznaniem Skarżącemu prawa pomocy przez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego;

16 - do czasu prawomocnego rozpoznania ponownego wniosku niedopuszczalne było odrzucenie skargi.

17 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

18 4.1. Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.

19 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach faktycznych i prawnych niniejszej sprawy brak procesowego załatwienia - przed odrzuceniem skargi - kolejnego wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (a ściślej w sprawie zmiany prawomocnego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy w tym zakresie), stanowił przeszkodę do wydania zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu skargi.

20 4.2. Problematyka skutków procesowych składania kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy, związanych z nimi wezwań do wykonania prawomocnych zarządzeń w przedmiocie wpisu sądowego i dopuszczalności wydawania postanowień o odrzuceniu skargi w przypadku nieuiszczenia wpisu była już przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego.

21 W postanowieniu z dnia 29 października 2018 r., sygn. akt I FZ 259/18, NSA wyjaśnił, że Jeżeli w trakcie kolejnego otwarcia biegu terminu do uiszczenia wpisu od skargi strona po raz drugi, działając w oparciu o art. 243 § 1 w związku z art. 165 P.p.s.a., decyduje się na wdrożenie procedury zmierzającej do uzyskania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, to w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie [podkreślenie własne], sąd nie powinien ponownie wzywać do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu, lecz odrzucić skargę na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a. jako nieopłaconą w terminie.

22 Przenosząc powyższy pogląd na grunt niniejszej sprawy należało zatem odnotować, że WSA w Gdańsku wydał postanowienie o odrzuceniu skargi zanim rozstrzygnął co do ponownego wniosku w sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek ten był w istocie (i tak też został prawnie zakwalifikowany, co wynika z wydanego po odrzuceniu skargi postanowienia z dnia 27 lutego 2023 r. sygn. akt I SPP/Gd 6/23) wnioskiem zmierzającym do zmiany w trybie art. 165 P.p.s.a. prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z tym wydanie zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu skargi przed rozpoznaniem tego wniosku należało ocenić jako przedwczesne.

23 4.3. Zgodnie z art. 243 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek w toku postępowania, zaś według art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były prawomocne.

24 Mając na uwadze te przepisy Skarżący, po otrzymaniu wspomnianego wezwania z dnia 16 grudnia 2022 r., mógł więc uważać, że skoro w jego mniemaniu zmieniły się okoliczności co do sytuacji finansowej, to właściwą reakcją było wystąpienie z wnioskiem o zmianę odmownego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W takim przypadku Sąd pierwszej instancji - przed dokonaniem oceny w trybie zmiany wniosku pod kątem podnoszonej w nim innej kondycji materialnej Skarżącego - nie powinien był rozstrzygać o odrzuceniu skargi z powodu nieuiszczenia od niej wpisu sądowego.

25 Rzeczywista i istotna dla prawa pomocy zmiana okoliczności prowadziłaby bowiem do wydania nowego postanowienia o zmianie postanowienia na korzystne dla Skarżącego (całkowicie lub częściowo). Dopiero więc procesowe przesądzenie i uznanie, że kondycja materialna Skarżącego nie odbiegała od tej stanowiącej podstawę wcześniejszego prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych (lub była inna, ale w stopniu niepowodującym konieczności zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia), uprawniałoby do odrzucenia skargi z powodu nieuiszczenia wpisu i to bez kolejnego - po tym procesowym rozstrzygnięciu - wzywania do opłacenia skargi.

26 Odrzucenie skargi jako nieopłaconej może zatem nastąpić dopiero po tym, jak procesowo okaże się, że strona wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych (z powołaniem się na nowe okoliczności) nie miała racji co do wystąpienia przyczyn mających kolejny raz usprawiedliwiać niemożność uiszczenia wpisu od skargi.

27 W innym przypadku realny sens wnioskowania we właściwym czasie o zmianę prawomocnego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych byłby iluzoryczny. Strona bowiem rzeczywiście nie posiadając środków finansowych na poniesienie kosztu sądowego w terminie określonym kolejnym wezwaniem, nie mogłaby skutecznie odwoływać się do zmiany okoliczności faktycznych, które stanowią o niemożności uiszczenia wpisu. Bez procesowego zweryfikowania zatem zasadności jej nowych twierdzeń, byłaby pozbawiona prawa do sądu.

28 4.4. Za uchyleniem zaskarżonego postanowienia przemawiała także jeszcze jedna okoliczność.

29 Mianowicie według informacji z Centralnej Bazy Orzeczeń i Informacji o Sprawach w dacie wydania niniejszego postanowienia postanowienie referendarskie z dnia 27 lutego 2023 r., sygn. akt I SPP/Gd 6/23, załatwiające procesowo ponowny wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, posiada status orzeczenia nieprawomocnego. Naczelny Sąd Administracyjny nie odnotował przy tym w aktach sprawy innych informacji pozwalających uznać, że nie wniesiono środka zaskarżenia od tegoż postanowienia odmawiającego zmiany prawomocnego postanowienia wydanego w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych.

30 Powyższa konstatacja pozostawała zatem istotna dla przyjętego przez Naczelny Sąd Administracyjny kierunku rozstrzygnięcia. Postanowienie odmowne w zakresie zmiany prawomocnego postanowienia, które miałoby status orzeczenia już prawomocnego, pozwalałoby rozważyć w świetle ekonomiki procesowej, konieczność uchylenia postanowienia o odrzuceniu skargi jako przedwczesnego. W takiej konfiguracji procesowej (której jednak stwierdzić się nie dało z powodów wyżej podanych), mimo przedwczesności odrzucenia skargi, ale jednocześnie przy istnieniu prawomocnego już postanowienia odmownego w przedmiocie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy, sprzeczne z zasadami ekonomiki procesowej byłoby uchylenie postanowienia odrzucającego skargę jedynie po to, aby następnie dokonać identycznego rozstrzygnięcia w tym zakresie, tym razem jednak z zachowaniem odpowiedniej chronologii wydawanych postanowień: najpierw co do wniosku o przyznanie prawa pomocy, a później co do odrzucenia skargi jako nieopłaconej.

31 4.5. Mając na uwadze zapatrywania wyrażone w poprzednich punktach, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 ab initio w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.

32 Natomiast wniosek Skarżącego o zasądzenie kosztów postępowania nie znajdował uzasadnienia prawnego. Przepisy powołanej ustawy nie przewidują możliwości orzekania co do zwrotu kosztów bezpośrednio w postępowaniu zażaleniowym (zob. uchwała NSA z dnia 4 lutego 2008 r., sygn. akt I OPS 4/07).