Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 czerwca 2023 r., I FSK 1748/22

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 czerwca 2023 r., I FSK 1748/22

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zubrzycki (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej B. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością sp. k. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt III SA/Wa 1953/21 w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Wa 777/20 w sprawie ze skargi B. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością sp. k. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie dnia 30 stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za maj, wrzesień i grudzień 2014 r. postanawia: oddalić skargę kasacyjną

Uzasadnienie

2 1. Postanowienie Sądu pierwszej instancji i przedstawiony przez ten Sąd stan faktyczny sprawy.

3 1.1. Postanowieniem z 13 maja 2022 r. (sygn. akt III SA/Wa 1953/21) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA, Sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę B. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością sp.k. z siedzibą w W. (dalej: Spółka, Skarżąca) o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2021 r. sygn. akt IIII SA/Wa 777/20.

4 1.2. Spółka wniosła skargę o wznowienie postępowania, którą oparła na podstawie art. 271 pkt 2 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: P.p.s.a.) – wskazując na pozbawienie Strony możliwości działania i obrony jej praw.

5 Spółka upatrywała podstawy wznowienia w zarzucanym Sądowi pierwszej instancji zignorowaniu zarzutu skargi dotyczącego wadliwie przeprowadzonego przez organy podatkowe postępowania dowodowego (naruszenie art. 188 Ordynacji podatkowej), a także w rozpoznaniu skargi na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm., zwanej też dalej: ustawą COVID-19). Procedowanie Sądu naruszało – według Spółki – art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a nadto wymieniony przepis ustawą COVID-19.

6 1.3. Sąd odrzucając skargę Spółki o wznowienie postępowania podał, że sprawie o sygn. akt III SA/Wa 777/20 Spółka wystąpiła o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku z 20 kwietnia 2021 r. i takie uzasadnienie zostało jej doręczone w dniu 10 czerwca 2021 r. (k. 71 akt sądowych tamtej sprawy). Spółka uprawniona była zatem do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku WSA, w której mogła podnieść wszystkie te zarzuty, jakie podniosła we wniesionej skardze o wznowienie postępowania sądowego. Skarga kasacyjna nie została jednak wniesiona, wskutek czego wyrok z 20 kwietnia 2021 r. stał się prawomocny w dniu 13 lipca 2021 r. Stwierdzenie tej prawomocności nastąpiło w dniu 12 sierpnia 2021 r. W ocenie Sądu, skoro przed uprawomocnieniem się orzeczenia z 20 kwietnia 2021 r. zarzucana niemożność działania Spółki ustała, czyli skoro Spółka mogła w skardze kasacyjnej podnieść te same zarzuty, jakie poodnosi obecnie (w szczególności mogła podnieść kwestię pominięcia przez Sąd zarzutu wadliwego postępowania dowodowego Organów podatkowych), to skarga o wznowienie podlegała odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a.

7 2. Skarga kasacyjna.

8 2.1. Spółka złożyła skargę kasacyjną od powyższego postanowienia, które zaskarżyła w całości i zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

9 1) art. 58 § 1 pkt 6 w zw. z art. 271 pkt 2 P.p.s.a. przez to, że odrzucono skargę o wznowienie z powodu niedopuszczalności wskutek błędnego przyjęcia, że zachodzi przypadek "niemożliwości działania ustała" zanim zaskarżone orzeczenie stało się prawomocne,

10 2) art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., art. 271 in principio oraz pkt 2 P.p.s.a. oraz art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a. przez to, że zastosowano ograniczenie wznowienia postępowania przewidziane w art. 271 pkt 2 P.p.s.a. do podstawy wznowienia z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.

11 W związku z powyższym Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz Skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

12 2.2. W niniejszej sprawie organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną Spółki.

13 3. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

14 skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

15 3.1. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Zgodnie z art. 182 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie, a do takich właśnie należy postanowienie zaskarżone w sprawie. W tym zakresie Sąd nie jest związany wnioskiem strony (w przeciwieństwie do np. sytuacji z art. 182 § 2 P.p.s.a., gdzie możliwość rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym zależy wprost od zrzeczenia się rozprawy przez stronę wnoszącą taką skargę), a zatem, uwzględniając zasadę szybkiego i sprawnego przeprowadzenia postępowania z art. 7 P.p.s.a. skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym.

16 3.2. Autor skargi kasacyjnej podnosi, że podstawowym naruszeniem prawa w zaskarżonym postanowieniu jest to, że Sąd pierwszej instancji ocenił dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania wyłącznie pod kątem naruszenia art. 271 pkt 2 P.p.s.a., pomijając zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., który nie przewiduje ograniczeń czasowych takich jak w przypadku wniesienia skargi o wznowienie na podstawie art. 271 pkt 2 P.p.s.a. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił więc, że pominięto, iż oba wskazane w skardze o wznowienie postępowania przypadki naruszeń oceniono jedynie z punktu widzenia art. 271 pkt 2 P.p.s.a., a nie oceniono z punktu widzenia art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., który również był podstawą skargi o wznowienie.

17 3.3. W kontekście sformułowanych zarzutów w skardze kasacyjnej wyjaśnić zatem należało, że postępowanie w przedmiocie wznowienia postępowania nie jest zwykłym postępowaniem sądowym ani też postępowaniem ze skargi kasacyjnej. Ma ono charakter nadzwyczajny, gdyż może doprowadzić do wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego. Ze względu na wyjątkowy charakter tego postępowania muszą być zachowane wymogi określone w dziale VII ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skoro zatem jest to instytucja nadzwyczajna, to oczywistym jest, że w procesie badania dopuszczalności wniesienia skargi o wznowienie postępowania nie jest możliwe stosowanie wykładni rozszerzającej. Przesłanki wznowieniowe muszą być interpretowane w sposób ścisły, albowiem instytucja ta służy w praktyce obalaniu prawomocnych orzeczeń sądowych, co z kolei zakłóca pewność obrotu prawnego (por. wyrok NSA z dnia 17 sierpnia 2012 r., sygn. akt I FSK 281/12, LEX nr 1243834).

18 3.4. W przedmiotowej sprawie Skarżąca domaga się wznowienia postępowania powołując się na podstawę określoną m.in. w art. 271 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którym można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe. Niemożność działania, czyli niemożność obrony swoich praw, jest pozbawieniem możliwości podejmowania w procesie czynności procesowych. Przy czym, pozbawienie strony możliwości działania musi być skutkiem naruszenia przepisów prawa przez sąd w postępowaniu zakończonym orzeczeniem, którego dotyczy skarga o wznowienie. Aby doszło do wznowienia postępowania na podstawie art. 271 pkt 2 P.p.s.a., muszą zatem zostać spełnione następujące przesłanki: w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, strona została pozbawiona możności działania bez własnej winy oraz bezpośrednią i wyłączną przyczyną pozbawienia strony możności działania było naruszenie przepisów prawa (por. wyrok NSA z 25 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 2557/11). Jednocześnie konieczne jest wykazanie, że zachodzi związek przyczynowy między naruszeniem prawa procesowego a pozbawieniem strony możliwości działania. O pozbawieniu strony możliwości działania można mówić wtedy, gdy nie dano jej w ogóle możliwości działania (por. wyrok NSA z 9 grudnia 2011 r., sygn. akt II FSK 1144/10) albo gdy z przyczyny niezależnej od strony zainteresowanej nie mogła ona wziąć udziału w postępowaniu lub w istotnej jego części (por. wyrok NSA z 24 sierpnia 2010 r., sygn. akt II OSK 131/10). Brak możności działania jest wyrazem naruszenia procedury, polegającym na tym, że dany podmiot miał ustawowe prawo czynnego udziału w postępowaniu, lecz został tego prawa w praktyce pozbawiony (por. wyrok NSA z 20 maja 2003 r., sygn. akt II SAB 18/03, zob. także wyrok NSA z 27 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 2213/17).

19 Ograniczenie zawarte w art. 271 pkt 2 P.p.s.a. w brzmieniu "jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała" w wypadku orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oznacza, że strona mogła w toku postępowania, przez złożenie zwykłego środka odwoławczego, usunąć istniejącą wadliwość postępowania (A. Kabat [w:] B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, A. Kabat, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 271., podobnie G. Bieniek [w:] A. Barańska [i in.], Kodeks postępowania cywilnego..., t. 1, s. 1495).

20 3.5. Z powyższego wynika, że nie można w skardze o wznowienie postępowania upatrywać substytutu postępowania kasacyjnego. Są to bowiem dwa odrębne względem siebie postępowania, a co za tym idzie, nie mogą być one inicjowane przez Stronę zamiennie, gdyż służą zwalczaniu innych wadliwości orzeczenia sądowego, co znajduje wyraz w uregulowanych przez ustawodawcę podstawach kasacyjnych i wznowieniowych. Postępowanie o wznowienie nie jest bowiem ponownym rozpoznaniem sprawy. Musi opierać się na ustawowej podstawie wznowienia. O spełnieniu wymagań stawianych skardze o wznowienie w zakresie dotyczącym jej podstawy nie decyduje samo wskazanie przepisu i sformułowanie tej podstawy w sposób odpowiadający przepisom, lecz istotny jest wynik sprawdzenia przez sąd, czy twierdzenia skargi mogą stanowić jej ustawową podstawę.

21 Strona w sprawie o sygn. III SA/Wa 777/20, po doręczeniu odpisu wyroku z 20 kwietnia 2021 r. wraz z uzasadnieniem, mogła wnieść skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której mogła podnieść zarzuty sformułowane w skardze o wznowienie postępowania, czego jednak nie uczyniła. Niemożliwym jest w trybie postępowania wznowieniowego łączenie alternatywnie podstaw kasacyjnych, tak jak czyni to Strona w niniejszym postępowaniu. W tej sytuacji niweczyłoby to sens tych dwóch, odmiennych przecież trybów postępowania.

22 Argumentację odnośnie pozbawienia strony możności obrony swych praw, o czym stanowi art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., Strona mogła przedstawić w skardze kasacyjnej od wyroku w powyższej sprawie o sygn. III SA/Wa 777/20, czego nie uczyniła. Ponadto w rozpatrywanej obecnie skardze kasacyjnej Strona nie skonkretyzowała w czym upatruje naruszenia tego przepisu.

23 3.6. Odnosząc się do zarzutu pozbawienia Strony i jej pełnomocnika prawa do udziału w jawnym rozpoznaniu sprawy i obrony jej praw bezpośrednio przed sądem na podstawie art. art. 15zzs4 ust. 3 ustawy – COVID19 to wbrew twierdzeniom skargi o wznowienie oraz skargi kasacyjnej, kwestia ta nie budziła wątpliwości. Przytoczony przepis jest przepisem szczególnym wobec art. 10 P.p.s.a., ustanawiającym zasadę jawności postępowań sądowoadministracyjnych. W orzecznictwie, które skład orzekający NSA w pełni podziela, wskazuje się że powyższe normy, dopuszczające rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, nie naruszają podstawowych uprawnień procesowych strony. Okoliczność, że sprawa ma zostać rozpoznana na posiedzeniu niejawnym nie oznacza zatem, że strona nie może przed wydaniem wyroku bronić swoich praw (wyrok NSA z 8 czerwca 2021 r., III FSK 3585/21, LEX nr 3197476). Podobnie uznał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 sierpnia 2021 r., I OSK 1165/21, LEX nr 3232131, dodając że prawo do publicznej rozprawy nie ma też charakteru absolutnego. Może zatem podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega przy tym wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji, przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w ówczesnym stanie faktycznym istniały takie okoliczności, które w zarządzonym stanie epidemii, w pełni nakazywały uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości.

24 Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym musi zostać powiązane z umożliwieniem stronie obrony swoich praw przez zajęcie stanowiska na piśmie. Wymóg ten został w tej sprawy spełniony, a pełnomocnik Skarżącej odebrał zawiadomienie o terminie posiedzenia niejawnego w dniu 22 stycznia 2021 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru k. 43 w sprawie III SA/Wa 777/20), co przesądza o zachowaniu uprawnień strony i możności obrony jej praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. (por. także stanowisko zajęte w wyroku NSA z 13 stycznia 2022 r., III OSK 4864/21, LEX nr 3287566).

25 3.7. W świetle powyższych rozważań, zarzuty naruszenia art. 58 § 1 pkt 6 w zw. z art. 271 pkt 2 P.p.s.a. oraz art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., art. 271 in principio oraz pkt 2 P.p.s.a. oraz art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a. nie zasługiwały na uwzględnienie.

26 3.8. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

27 Wniosek Strony o zasądzenie kosztów postępowania nie mógł być rozpatrzony, gdyż przedmiotowe rozstrzygnięcie nie znajduje się w katalogu orzeczeń wymienionych w art. 209 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę (art. 200 P.p.s.a.) oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a. Żaden z tych przepisów nie znajduje zastosowania w sytuacji, gdy przedmiotem skargi kasacyjnej jest postanowienie WSA kończące postępowanie w sprawie (por. uchwała NSA z 4 lutego 2008 r., I OPS 4/07).