Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lutego 2020 r., II GSK 873/19

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lutego 2020 r., II GSK 873/19

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Drachal (spr.) Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Izabella Janson Protokolant Jarosław Poturnicki po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 1814/18 w sprawie ze skargi A.K. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] marca 2016 r., [...]; 3. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz A.K. 857 (osiemset pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem kosztów postępowania.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z 14 stycznia 2019 r. sygn. VI SA/Wa 1814/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.K. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 9 lipca 2018 r. nr 918/2018/Ub w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.

3 Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym.

4 Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Warszawie pismem z 9 lutego 2016 r. wystąpił do Mazowieckiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z wnioskiem o ustalenie kwestii podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu D.P. z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych, zawartych z płatnikiem składek – [...] A. K., w okresach od 2 marca 2012 r. do 29 marca 2012 r., od 2 kwietnia 2012 r. do 29 kwietnia 2012 r., od 2 maja 2012 r. do 29 maja 2012 r., od 2 czerwca 2012 r. do 29 czerwca 2012 r., od 2 lipca 2012 r. do 20 lipca 2012 r., od 2 sierpnia 2012 r. do 28 sierpnia 2012 r., od 3 września 2012 r. do 27 września 2012 r., od 2 października 2012 r. do 27 października 2012 r., od 2 listopada 2012 r. do 27 listopada 2012 r. i od 3 grudnia 2012 r. do 13 grudnia 2012 r. Przedmiotem umów było wykonanie łącznie 32 diagnoz integracji sensorycznej oraz opracowanie planów terapii.

5 Dyrektor Mazowieckiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ decyzją z [...] marca 2016 r. nr [...] ustalił istnienie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego D. P. z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów o świadczenie usług zawartych z płatnikiem w wymienionych okresach.

6 Po rozpatrzeniu odwołania A.K. od tej decyzji Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z [...] lipca 2018 r., działając m.in. na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24 w zw. z art. 109 ust. 5 oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1938 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

7 W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z protokołem kontroli z [...] czerwca 2015 r. oraz wyjaśnieniami płatnika składek przedmiot umów obejmował m.in. pisemne diagnozy dzieci dotyczące logopedii i integracji sensorycznej opracowane na materiałach dostarczonych głównie przez rodziców oraz plany terapii opracowywane na podstawie wcześniejszych diagnoz. Kwota wynagrodzenia była uzależniona od ilości dostarczonych dokumentów do opracowania.

8 Zdaniem organu, czynności wykonywane przez D.P. nie zmierzały do powstania nowego bądź zmodyfikowanego, określonego w sposób dokładny, samoistnego dzieła, które zostało zdefiniowane w momencie zawierania umów. W przypadku pracy polegającej najpierw na zorganizowaniu spotkania, przeprowadzeniu wywiadu z rodzicami, a następnie dopasowaniu odpowiedniego dla danego schorzenia planu terapii nie występuje wymagany rezultat. Wprawdzie czynności wykonywane przez stronę umowy były ukierunkowane na powstanie określonego skutku w postaci przeprowadzenia diagnoz integracji sensorycznej czy w efekcie, jak twierdzi odwołująca, osiągnięcia określonego planu terapii (w jakimś aspekcie), jednak ten skutek pracy był uzależniony wyłącznie od starannego działania wykonawcy umów. W chwili zawierania spornych umów, żadna ze stron nie mogła zagwarantować osiągnięcia konkretnego rezultatu umowy. Sporne umowy nie precyzują, na czym miałaby polegać weryfikacja dzieła i do czego konkretnie miał doprowadzić jego wykonawca.

9 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, powoływana jako: p.p.s.a.), oddalił skargę.

10 W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji przytoczył zawarte w orzecznictwie i literaturze poglądy dotyczące sposobu odróżnienia umowy o dzieło od umowy zlecenia, wyjaśnił następnie pojęcie integracji sensorycznej i stwierdził, że wprawdzie czynności wykonywane przez stronę umowy były ukierunkowane na powstanie określonego skutku w postaci przeprowadzenia diagnoz integracji sensorycznej czy w efekcie osiągnięcia określonego planu terapii, jednak ten skutek pracy był uzależniony wyłącznie od starannego działania wykonawcy umów. Zainteresowana posiada wyuczoną wiedzę, która pozwala jej dopasować zachowania zaobserwowane w czasie spotkań, czy też wynikające z dostarczonych materiałów do konkretnych wzorców zachowań, co umożliwia postawienie diagnozy. Sporne umowy nie precyzują, czego ma dokonać wykonawca, jaki weryfikowalny i mierzalny rezultat w wyniku wykonania dzieła miał powstać.

11 Z tych przyczyn WSA zaakceptował stanowisko organu, że D.P. podlegała, w świetle art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach, obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego we wskazanym w decyzji okresie.

12 Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła A.K., zaskarżając wyrok w całości. Skarżąca zarzuciła temu wyrokowi naruszenie:

13 1. przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 k.p.a. poprzez bezkrytyczne przyjęcie w ślad za organem, że nie było konieczne uzupełnienie materiału dowodowego o dowód z przesłuchania skarżącej, ani dokonanie przez organ analizy zawieranych przez skarżącą umów oraz sporządzanych w jej wyniku przez zainteresowaną diagnoz, i że za wystarczające uznać należy oparcie się na treści protokołu z kontroli ZUS;

14 2. przepisów prawa materialnego, które miało istotne znaczenie dla wyniku sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 627 k.c. poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie co doprowadziło do uznania, że zawierane przez skarżącą z zainteresowaną umowy nie były umowami o dzieło.

15 Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez ustalenie nieistnienia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego D.P. z tytułu umów zawartych ze skarżącą.

16 W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona podniosła, że konkretyzacja przedmiotu umowy następowała w trakcie jej wykonywania. Ćwiczenia zawarte w planie terapii były opracowywane przez D.P. w oparciu o posiadane przez nią doświadczenie i przez nią były samodzielnie komponowane na potrzeby danego dziecka. Także sama diagnoza była indywidualnie sporządzona skoro dotyczyła konkretnego dziecka, w dodatku dziecka, które miało zaburzenia na styku logopedycznym i integracji sensorycznej. W sytuacji, gdy nie ma możliwości, aby dwoje dzieci miało takie same schorzenia, wynikające z takich samym przyczyn, zasadne jest twierdzenie, że diagnoza i plan terapii są dokumentami zawierającymi elementy indywidualne i oryginalne i zawierają unikalny zestaw ćwiczeń dla danego dziecka, który jest efektem zaburzeń danego dziecka oraz wiedzy i doświadczenia osoby, która tę diagnozę i plan terapii sporządza. Dodatkowo w toku swojej pracy każdy terapeuta posługuje się takimi ćwiczeniami, jakie uznaje za najbardziej odpowiednie, korzysta z innych przedmiotów jako stymulatorów, tym bardziej, że wszystko zależy od tego, jakimi sprzętami i materiałami dysponuje. Zdaniem skarżącej, efektem (rezultatem) realizacji umów były z góry określone, indywidualne diagnozy i plany terapii sporządzone w oparciu o przekazane ubezpieczanej przez płatnika dokumenty (kwestionariusze, formularze badań, opinie) dotyczące konkretnego dziecka.

17 Na poparcie swego stanowiska skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu w postaci wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] marca 2019 r. sygn. [...] wydanego w sprawie podlegania przez zainteresowaną ubezpieczeniom społecznym w związku z zawarciem umów będących przedmiotem niniejszego postępowania, zgodnie z którym Sąd Apelacyjny w Warszawie uznał, że łącząca strony umowa była umową o dzieło, a tym samym zainteresowana nie podlega z tego tytułu ubezpieczeniom.

18 W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania.

19 W związku z wezwaniem Sądu z 23 stycznia 2020 r. skarżąca kasacyjnie nadesłała powołany w skardze kasacyjnej wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...] wraz z uzasadnieniem, a także wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...], z [...] maja 2019 r. sygn. akt [...] i z [...] maja 2019 r. sygn. akt [...] (wraz z uzasadnieniami), co do których strona wskazała, że wydane zostały w analogicznych sprawach.

20 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

21 Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

22 Na wstępie podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny zostały wymienione w § 2 powołanego artykułu. W niniejszej sprawie nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania prowadzonego przez WSA w Warszawie.

23 Zarzuty skargi kasacyjnej skonstruowane zostały na obydwu podstawach przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. tj. zarówno na naruszeniu prawa materialnego, jak i na naruszeniu przepisów postępowania. W świetle tych zarzutów spór prawny w rozpatrywanej sprawie dotyczył oceny prawidłowości stanowiska organów zaaprobowanego przez Sąd pierwszej instancji, że sporne umowy - w kontekście przepisów nakładających obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego - powinny być kwalifikowane jako umowy o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu, a nie umowy o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c.

24 Zasadnicze znaczenie dla tak zarysowanego problemu ma powołany przez stronę skarżącą kasacyjnie wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] marca 2019 r. sygn. [...]. Orzeczeniem tym Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzając, że D.P. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu u płatnika składek A.K. prowadzącej [...] w W. we wskazanych okresach. Z uzasadnienia powołanego wyroku wynika, że umowy objęte zaskarżoną decyzją (nieróżniące się w sposób istotny od umów będących przedmiotem oceny w obecnie rozpatrywanej sprawie) nie mogą być zakwalifikowane do umów starannego działania - umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, lecz mają cechy umowy rezultatu w rozumieniu art. 627 k.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego, świadczy o tym zamiar stron i cel, dla którego umowy te zostały zawarte, jak również ich treść i sposób realizowania w rzeczywistości.

25 Według dokonanych przez Sąd Okręgowy i przyjętych przez Sąd Apelacyjny ustaleń, A.K. podjęła z D.P. współpracę ze względu na posiadane przez D.P. uprawnienia w zakresie opracowywania diagnoz integracji sensorycznej oraz uprawnienia terapeuty drugiego stopnia, zatem posiadanie uprawnień, których sama nie miała. Dlatego A.K. mogła odbywać spotkania z dziećmi oraz ich rodzicami i gromadzić niezbędną dokumentację, a następnie powierzać opracowanie diagnozy i planu terapii osobie posiadającej do tego stosowne uprawnienia np. D.P. Czynności te D.P. mogła wykonywać w domu i przy użyciu własnego sprzętu. Do ich wykonania potrzebne było posiadanie specjalistycznych uprawnień i specjalistycznej wiedzy, która pozwalała na stawianie indywidualnych diagnoz i opracowywanie indywidualnych planów terapii. Nie były to więc czynności szablonowe i o charakterze powtarzalnym. Czynności powierzane przez A.K. D.P. polegały na analizie i opisaniu badań dziecka na podstawie uzyskanej od A.K. dokumentacji (diagnoza integracji sensorycznej, ocena rozwoju procesów integracji sensorycznej) oraz zaplanowaniu ćwiczeń właściwych do wyrównania stwierdzonych u dziecka deficytów i zaburzeń (plan terapii). W każdym indywidualnym przypadku, diagnoza i zaplanowane ćwiczenia były inne lub w innym układzie i wymiarze, gdyż u każdego badanego dziecka, występowały inne deficyty i zaburzenia, a jeżeli nawet stwierdzane deficyty czy zaburzenia miały podobny charakter, to występowały w różnych wymiarach, różnych uwarunkowaniach i przy współistnieniu różnych czynników zależnych.

26 Sąd Apelacyjny podkreślił, że powierzane spornymi umowami czynności nie obejmowały prowadzenia terapii. Kończyły się rezultatem w postaci zintegrowanego zespołu dokumentów o charakterze zindywidualizowanym, niepowtarzalnym i poddającym się weryfikacji pod względem formalnym i materialnym. Diagnozy oraz plany terapii były odbierane i weryfikowane przez A.K., która sprawdzała czy zawierają konkretną diagnozę oraz plan terapii, jak i czy nie zostały pominięte dostrzeżone deficyty i zaburzenia. Opracowany przez D.P. dla każdego rozpatrywanego przypadku, w formie pisemnej, zintegrowany zespół dokumentów ma więc, w ocenie Sądu Apelacyjnego, cechy konkretnego, samoistnego, ucieleśnionego i sprawdzalnego rezultatu ludzkiej pracy.

27 Skoro zatem, w ocenie Sądu Apelacyjnego, sporne umowy nie miały charakteru umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu Cywilnego o zleceniu, lecz miały - zgodnie z nazwą, charakter umów o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c., to brak było podstaw do wydania zaskarżonej decyzji.

28 Omawiany wyrok ukształtował sytuację prawną strony w zakresie ubezpieczenia emerytalnego, rentowego i wypadkowego. Wartość ta - zdaniem NSA - nie może być w obecnie rozpatrywanej sprawie obojętna z punktu widzenia oceny analogicznych okoliczności faktycznych z perspektywy tych samych kryteriów pozostających w sferze prawa cywilnego.

29 Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie prowadzi do wniosku, że nie istnieją wyraźne i zasadnicze różnice, które pozwalałyby przyjąć, że w sprawie dotyczącej obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego umowy zawarte pomiędzy skarżącą a D. P. powinny być inaczej traktowane, niż na gruncie ubezpieczeń społecznych.

30 W takiej sytuacji, poszanowanie dla wynikającej z art. 8 § 1 k.p.a. zasady pogłębiania zaufania do organów państwa wymaga, by w postępowaniu w przedmiocie objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego organy Narodowego Funduszu Zdrowia, ani kontrolujące ich działalność sądy administracyjne, nie dokonywały odmiennej kwalifikacji umowy od przyjętej przez sąd powszechny w wyniku rozpatrzenia apelacji.

31 Wskazane kwestie, które doprowadziły do stwierdzenia wadliwości wydanych w sprawie decyzji i skutkowały koniecznością ich wyeliminowania z obrotu prawnego, powinny być uwzględnione przez organy NFZ przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.

32 Z uwagi na powyższe, wobec dostatecznego wyjaśnienia istoty sprawy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w punkcie 1 i 2 sentencji wyroku.

33 O kosztach postępowania (pkt 3 sentencji wyroku) Sąd orzekł stosownie do art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).