Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2019 r., II GSK 5119/16

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2019 r., II GSK 5119/16

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Zabłocka Sędzia NSA Małgorzata Rysz (spr.) Sędzia del. WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka Protokolant Ewa Czajkowska po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2019 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 lipca 2016 r. sygn. akt I SA/Po 1550/15 w sprawie ze skargi B. B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Poznaniu z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od B. B. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu 3600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z 20 lipca 2016 r. (sygn. akt I SA/Po 1550/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (dalej: WSA), działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302; dalej: ppsa), oddalił skargę B. B. (dalej: skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Poznaniu (dalej: Dyrektor IC) z [...] czerwca 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automacie poza kasynem gry.

3 WSA orzekał w następującym stanie sprawy.

4 W dniu [...] maja 2012 r. funkcjonariusze celni przeprowadzili kontrolę przestrzegania przepisów ustawy z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540 ze zm.; dalej: ugh) w lokalu [...] w [...], należącym do skarżącej. Podczas kontroli stwierdzono, że we wspomnianym lokalu znajduje się urządzenie o nazwie [...] (nr [...]). Na urządzeniu nie było umieszczonej informacji o posiadanym poświadczeniu rejestracji i zezwoleniu na urządzanie gier, a skarżąca oświadczyła, że nie ma koncesji na prowadzenie kasyna gry. Skarżąca przedstawiła umowę najmu powierzchni użytkowej z 1 marca 2012 r., zawartą przez nią ze spółką [...] Sp. z o.o. z siedzibą w Poznaniu. Z umowy tej wynikało, że: 1) wspomniana spółka jest właścicielem skontrolowanego urządzenia, 2) skarżąca wynajęła tej spółce powierzchnię użytkową swojego lokalu w celu prowadzenia przez spółkę działalności w zakresie udostępniania urządzeń służących do rozgrywania gier zręcznościowo-rozrywkowych.

5 Decyzją z [...] lutego 2015 r. Naczelnik Urzędu Celnego w Pile (dalej: Naczelnik UC) wymierzył skarżącej karę pieniężną w wysokości 12 000 zł za urządzanie gier na automacie poza kasynem gry. Naczelnik UC uznał, że gry urządzane na skontrolowanym urządzeniu stanowiły gry na automatach w rozumieniu art. 2 ust. 3 i ust. 5 ugh. Urządzanie takich gier powinno odbywać się wyłącznie na podstawie udzielonej koncesji na prowadzenie kasyna gry, a brak koncesji stanowi podstawę do nałożenia kary pieniężnej. Zdaniem Naczelnika UC, urządzającym gry na tym automacie była skarżąca, skoro zapewniła odpowiednie warunki do uruchomienia automatu, a do jej obowiązków należało m.in. sprawowanie pieczy i ochrony nad urządzeniem, zapewnienie swobodnego dostępu do urządzenia klientom.

6 Skarżąca złożyła odwołanie od decyzji Naczelnika UC. Podniosła w szczególności, że urządzającym gry była spółka [...] Sp. z o.o., a skarżąca jedynie udostępniła tej spółce lokal, w którym prowadziła działalność gospodarczą, a zatem można mówić jedynie o pomocnictwie w urządzaniu gier hazardowych poza kasynem gry.

7 Decyzją z [...] czerwca 2015 r. Dyrektor IC utrzymał w mocy decyzję Naczelnika UC. Uznał m.in., że Naczelnik UC prawidłowo uzasadnił dlaczego skarżącą należało uznać za urządzającą gry na spornym automacie. Zdaniem Dyrektora IC, oprócz treści umowy wskazuje na to również "Instrukcja postępowania z urządzeniem zręcznościowym", w której przewidziane były obowiązki skarżącej na wypadek kontroli wykonywanych m.in. przez Służbę Celną.

8 Skarżąca złożyła do WSA skargę na decyzję Dyrektora IC. W szczególności nie zgodziła się ze stanowiskiem organów, że miała świadomość, iż spółka, której wynajęła część pomieszczenia, działa lub będzie działała w sposób przestępczy, zwłaszcza że spółka ta zapewniła skarżącą w umowie najmu, że jej działalność jest zgodna z prawem, a oczywistym celem i zamiarem skarżącej było przekonanie, że ustawienie automatu do gry zwiększy ilość klientów przychodzących na piwo.

9 WSA oddalił skargę.

10 Powołując się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 maja 2016 r. (sygn. akt II GPS 1/16), WSA stwierdził, że posłużenie się przez ustawodawcę pojęciem "urządzającego gry" w celu identyfikacji sprawcy naruszenia prowadzi do wniosku, iż podmiotem, wobec którego może być egzekwowana odpowiedzialność za delikt polegający na urządzaniu gier na automatach poza kasynem gry, jest każdy (osoba fizyczna, osoba prawna, jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), kto urządza grę na automatach w niedozwolonym do tego miejscu, a więc poza kasynem gry. Nie ma przy tym istotnego znaczenia czy podmiot ten legitymuje się koncesją na prowadzenie kasyna gry, której nie może uzyskać ani osoba fizyczna, ani jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, ani też osoba prawna niemająca formy spółki akcyjnej lub spółki z o.o.

11 W ocenie WSA, zawarte w art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh pojęcie "urządzającego gry" należy rozumieć szeroko. "Urządzanie gier" obejmuje zatem podejmowanie aktywnych działań, czynności dotyczących zorganizowania i prowadzenia przedsięwzięcia w zakresie gier hazardowych (eksploatacji automatów), w znaczeniu art. 2 ust. 3 i ust. 5 ugh. Natomiast urządzający gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 ugh to podmiot realizujący (wykonujący) te działania, czynności. Zdaniem WSA, urządzanie gier na automatach obejmuje nie tylko fizyczne ich prowadzenie, ale także inne zachowania aktywne, polegające na zorganizowaniu i pozyskaniu odpowiedniego miejsca do zamontowania urządzenia, przystosowania go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego automatu nieograniczonej liczbie graczy, utrzymywanie automatu w stanie stałej aktywności, umożliwiającej jego sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, związane z obsługą urządzenia czy zatrudnieniem odpowiednio przeszkolonego personelu i ewentualnie jego szkolenie.

12 Zdaniem WSA, skarżąca podejmowała aktywne działania, w świetle których uprawnione było uznanie jej za urządzającego gry, o którym mowa w art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh. W umowie najmu skarżąca zobowiązała się bowiem do dostarczania energii elektrycznej pozwalającej na nieprzerwana pracę wszystkich urządzeń, sprawowania pieczy i ochrony tych urządzeń, w szczególności przed uszkodzeniem, zniszczeniem, utratą oraz do utrzymania lokalu w czystości w stanie umożliwiającym klientom niezakłócone korzystanie z urządzeń w godzinach otwarcia lokalu. Ponadto instrukcja postępowania z urządzeniem zręcznościowym na wypadek kontroli wykonywanych m.in. przez Służbę Celną nakładała na skarżącą obowiązek powstrzymywania się od składania oświadczeń, odbierania dokumentów, podpisywania dokumentów i udzielania informacji dotyczących automatu oraz działalności jego właściciela. Co więcej, obowiązkiem skarżącej było poinformowanie o treści tej instrukcji i obowiązkach wynikających z umowy najmu powierzchni wszystkie osoby świadczące na jej rzecz pracę lub usługi w lokalu. W ocenie WSA, okoliczności te niezbicie wskazują, że skarżąca aktywnie uczestniczyła w procesie urządzania nielegalnych gier hazardowych, a wobec tego organy słusznie uznały skarżącą za urządzającego gry.

13 Skarżąca złożyła skargę kasacyjną od wyroku WSA, zaskarżając to orzeczenie w całości. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA do ponownego rozpoznania lub uchylenie w całości decyzji organów obu instancji wydanych w sprawie, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

14 Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie, to jest przyjęcie na podstawie ustalonego stanu faktycznego, że skarżąca jest adresatem normy prawnej tj. art. 89 ust. 1 pkt 2 i art. 89 ust. 2 pkt 2 ugh, czyli została uznana jako osoba "urządzająca gry hazardowe poza kasynem", co ma istotny wpływ na wynik sprawy.

15 W uzasadnieniu skarżąca stwierdziła w szczególności, że trudno zgodzić się ze stanowiskiem WSA, że należy ją uznać za osobę urządzającą gry hazardowe, w sytuacji gdy jej udział w sprawie był marginalny. Przede wszystkim skarżąca nie była właścicielką automatu do gier, ani nie szukała takiej osoby, która automat posiada w celu wstawienia go w swoim malutkim pubie i osiągania z tego tytułu korzyści finansowych. Do zawarcia umowy najmu doszło przypadkowo, z inicjatywy spółki będącej właścicielem urządzenia. Zdaniem autora skargi kasacyjnej, podleganie restrykcjom wynikającym z art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh wymaga umyślności działania, a tego ze strony skarżącej nie było. Ponadto do poniesienia kary przewidzianej tymi przepisami może być zobowiązany tylko podmiot wymieniony w art. 6 ust. 4 ugh, albowiem ugh nie wskazuje osoby fizycznej jako podmiotu uprawnionego do uzyskania koncesji na prowadzenie kasyna gry.

16 Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu (poprzednio Dyrektor IC), reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

17 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

18 Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.

19 Zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 ppsa skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego, które może polegać na błędnej wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu albo na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Skarga kasacyjna złożona w tej sprawie została oparta wyłącznie na podstawie kasacyjnej z art. 174 pkt 1 ppsa, to jest naruszeniu prawa materialnego przez jego błędne zastosowanie (co wyraźnie określono w treści zarzutu) i przez błędną wykładnię (co wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej).

20 W zakresie wykładni art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh skarżąca wskazuje, że nałożenie kary pieniężnej na podstawie tego przepisu: 1) nie może nastąpić w stosunku do osoby fizycznej (w związku z tym, że osoba taka nie może uzyskać koncesji na prowadzenie kasyna) oraz 2) wymaga umyślności działania urządzającego gry na automatach poza kasynem gry. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko to jest błędne.

21 Nie jest trafny pogląd skarżącej, że do poniesienia kary przewidzianej w art. 89 ugh może być zobowiązany tylko podmiot wymieniony w art. 6 ust. 4 ugh z uwagi na to, że ugh nie wskazuje osoby fizycznej jako podmiotu uprawnionego do uzyskania koncesji na prowadzenie kasyna gry. Stanowisko, że również osoba fizyczna może popełnić delikt polegający na urządzaniu gry na automacie poza kasynem gry, było prezentowane, acz niejednolicie w orzecznictwie sądów administracyjnych. W związku z pojawieniem się rozbieżności w orzecznictwie, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wystąpił z wnioskiem o podjęcie w składzie siedmiu sędziów uchwały wyjaśniającej, obejmującej m.in. zagadnienie "czy urządzający gry na automatach poza kasynem gry, bez koncesji i wymaganej rejestracji automatu podlega karze pieniężnej, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 1 ustawy o grach hazardowych, czy też karze pieniężnej przewidzianej w art. 89 ust. 1 pkt 2 tej ustawy".

22 Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 16 maja 2016 r. (sygn. akt II GPS 1/16) w jej punkcie 2 stwierdził, że urządzający gry na automatach poza kasynem gry, bez względu na to, czy legitymuje się koncesją lub zezwoleniem - od 14 lipca 2011 r., także zgłoszeniem lub wymaganą rejestracją automatu lub urządzenia do gry - podlega karze pieniężnej, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh. Przepis ten – jak podkreślono w przywołanej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego – jest adresowany do każdego, kto w sposób w nim opisany urządza gry na automatach. Podmiotem, wobec którego może być egzekwowana odpowiedzialność za omawiany delikt, jest każdy (osoba fizyczna, osoba prawna, jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), kto urządza grę na automatach w niedozwolonym do tego miejscu, a więc poza kasynem gry. I to bez względu na to, czy legitymuje się koncesją na prowadzenie kasyna gry, której przecież - jak to wynika z art. 6 ust. 4 ugh – nie może uzyskać ani osoba fizyczna, ani jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, ani też osoba prawna niemająca formy spółki akcyjnej lub spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, które to spółki prawa handlowego, jako jedyne, o koncesję taką mogą się ubiegać. Na gruncie art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh penalizowane jest bowiem zachowanie naruszające zasady dotyczące miejsca urządzania gier hazardowych na automatach, nie zaś zachowanie naruszające zasady dotyczące warunków, od spełnienia których w ogóle uzależnione jest rozpoczęcie, a następnie prowadzenie działalności polegającej na organizowaniu i urządzaniu gier hazardowych, w tym gier na automatach.

23 Uchwałą skład orzekający jest związany na mocy art. 269 § 1 ppsa. Powołany przepis nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została ustalona przez skład poszerzony NSA (postanowienie NSA z 8 lipca 2014 r., sygn. akt II GSK 1518/14 - treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Podkreślenia wymaga, że w zaskarżonym wyroku WSA zajął stanowisko tożsame z przyjętym w uchwale. Również Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną, podzielając stanowisko wyrażone w uchwale z 16 maja 2016 r., nie znajduje powodów do wystąpienia do składu poszerzonego NSA o podjęcie uchwały o odmiennej treści.

24 Nie jest także zasadny pogląd skarżącej, że nałożenie kary pieniężnej z art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh wymaga umyślności działania urządzającego gry na automatach poza kasynem. Naczelny Sąd Administracyjny podziela prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że przy podleganiu sankcji administracyjnej opisanej w art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh nie ma znaczenia kwestia świadomości i winy podmiotu, który urządza gry na automacie poza kasynem gry, ponieważ uregulowana tym przepisem odpowiedzialność nie jest zależna od elementu zawinienia, ale jest odpowiedzialnością obiektywną, a zatem dla zastosowania powyższego przepisu znaczenie decydujące ma sam, obiektywny fakt naruszenia prawa (zob. m.in. wyrok NSA z 18 kwietnia 2018 r. o sygn. akt II GSK 3807/17).

25 Uznanie za nietrafny zarzutu błędnej wykładni art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh umożliwia ocenę zarzutu zastosowania tego przepisu przez organy administracji w stosunku do skarżącej.

26 W świetle stanu faktycznego ustalonego przez organy administracji, zaakceptowanego przez WSA i niezakwestionowanego skutecznie w skardze kasacyjnej, prawidłowe jest stanowisko, że skarżąca była urządzającym gry na automacie poza kasynem gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh i z tego względu była adresatem decyzji o nałożeniu kary pieniężnej wydanej na podstawie tego przepisu.

27 Z poczynionych przez organy administracji ustaleń faktycznych wynika, że działania skarżącej związane z automatami do gry ujawnionymi w należącym do niej lokalu nie ograniczały się do wynajęcia części powierzchni tegoż lokalu właścicielowi automatów i utrzymywania lokalu w czystości. Z umowy najmu zawartej przez skarżącą z właścicielem automatów wynika, że: 1) skarżąca zobowiązała się do sprawowania pieczy i ochrony urządzenia oraz do utrzymania go w stanie umożliwiającym niezakłócone korzystanie z niego przez klientów (zob. § 2 ust. 1 umowy), 2) informowania właściciela automatu o wszelkich zdarzeniach dotyczących automatu, bądź jego uszkodzeniach (zob. § 2 ust. 4 umowy), 3) stosowania się do "Instrukcji Postępowania z Urządzeniem Zręcznościowym" (zob. § 2 ust. 8 umowy), w której przewidziano dla skarżącej i jej pracowników obowiązek: a) natychmiastowego telefonicznego informowania właściciela automatu o czynnościach sprawdzających lub kontrolnych podejmowanych przez funkcjonariuszy stosownych służb w odniesieniu do wstawionego do lokalu automatu, b) natychmiastowego doręczenia właścicielowi automatu oryginałów dokumentów związanych z przeprowadzonymi w lokalu czynnościami kontrolnymi, c) ścisłej współpracy z właścicielem automatu w celu ochrony jego interesów w ramach wszelkich postępowań dotyczących jego działalności prowadzonej w lokalu oraz automatu. Ponadto z § 3 ust. 1 umowy wynikało, że czynsz był płatny od każdego urządzenia nie tylko zainstalowanego, ale i działającego w lokalu w danym miesiącu.

28 W świetle wykładni art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh przyjętej w zaskarżonym wyroku i niezakwestionowanej skutecznie w skardze kasacyjnej, powyższe okoliczności świadczą o tym, że skarżąca była urządzającym gry na automacie w rozumieniu tego przepisu. Obowiązki, jakie skarżąca przyjęła na siebie w umowie z właścicielem automatu dotyczyły bowiem aktywnych działań, bez których nie byłoby możliwe funkcjonowanie ujawnionego w jej lokalu automatu do gry.

29 Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa oddalił skargę kasacyjną.

30 O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 ppsa w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.), zasądzając od skarżącej na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu 3600 zł tytułem wynagrodzenia pełnomocnika, który wziął udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym i nie prowadził sprawy w postępowaniu przed WSA.