Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2020 r., II GSK 2246/17

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2020 r., II GSK 2246/17

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Zabłocka Sędzia NSA Małgorzata Rysz (spr.) Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Protokolant Jerzy Stelmaszuk po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 2 marca 2017 r. sygn. akt II SA/Rz 1466/16 w sprawie ze skarg D. F. na decyzje Dyrektora Izby Celnej w Przemyślu z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...], [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie na rzecz D. F. 1800 (tysiąc osiemset) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z 2 marca 2017 r. (sygn. akt II SA/Rz 1466/16) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej zwany "WSA"), działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325; dalej zwanej "ppsa") uwzględnił skargi D. F. (dalej zwanego "Skarżącym"), uchylając zaskarżone decyzje Dyrektora Izby Celnej w Przemyślu (dalej zwanego "Dyrektorem IC") z [...] sierpnia 2016 r. (nr [...] i nr [...]) oraz poprzedzające je decyzje Naczelnika Urzędu Celnego w Rzeszowie z [...] czerwca 2015 r. (nr [...] i nr [...]) w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry. Ponadto WSA umorzył postępowanie administracyjne, a także zasądził od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie (dalej zwanego "Dyrektorem IAS"; poprzednio - Dyrektor IC) na rzecz Skarżącego 10 434 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

3 WSA orzekał w następującym stanie sprawy.

4 W dniu [...] lipca 2012 r. funkcjonariusze celni przeprowadzili kontrolę przestrzegania przepisów ustawy z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540 ze zm.; dalej zwanej "ugh") w lokalu Bar "[...]" w [...], w którym działalność gospodarczą (gastronomiczną) prowadził Skarżący. W wyniku kontroli stwierdzono, że w lokalu zainstalowane są dwa urządzenia do gier o nazwie Hot Spot, które były włączone i gotowe do gry. Ustalono, że skontrolowane urządzenia zostały zainstalowane w lokalu Skarżącego w wykonaniu umowy najmu z 15 czerwca 2012 r. zawartej przez Skarżącego (jako wynajmującego) z K. s.r.o. z siedzibą w Czeskim Cieszynie (jako najemcą), na mocy której Skarżący - w zamian za czynsz w wysokości 300 zł brutto miesięcznie za każdy automat - udostępnił najemcy 3 m² powierzchni lokalu w celu instalacji automatów do gry. Na podstawie eksperymentu procesowego przeprowadzonego przez kontrolujących ustalono m.in., że: 1) grający nie jest w stanie przewidzieć kombinacji symboli, które ustawią się na bębnach automatu po ich zatrzymaniu, 2) gry urządzane były w celach komercyjnych.

5 Dwiema decyzjami z [...] czerwca 2015 r. Naczelnik Urzędu Celnego w Rzeszowie, działając na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh, wymierzył Skarżącemu kary pieniężne w wysokości po 12 000 zł za urządzanie gier na wskazanych wyżej automatach poza kasynem gry.

6 Skarżący złożył odwołania od decyzji Naczelnika Urzędu Celnego.

7 Dwiema decyzjami z [...] sierpnia 2016 r. Dyrektor IC utrzymał w mocy decyzje Naczelnika Urzędu Celnego. Stwierdził w szczególności, że urządzającym gry na automatach poza kasynem gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh jest osoba stwarzająca komuś odpowiednie warunki do udziału w grach na automatach poza kasynem gry. Skoro Skarżący, posiadający tytuł prawny do władania lokalem, zawarł z innym podmiotem gospodarczym umowę najmu powierzchni prowadzonego lokalu pod instalację automatu do gry, a tym samym udostępnił lokal i pobierał z tego tytułu wynagrodzenie, to wypełnił swoim zachowaniem znamiona pojęcia urządzania gier na automacie w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh. W ocenie Dyrektora IC, z umowy zawartej przez Skarżącego wynika, że jej "celem", a zarazem zgodnym zamiarem stron było nie tyle zawarcie klasycznej umowy najmu, co podjęcie wspólnego przedsięwzięcia gospodarczego, polegającego na połączeniu składników majątkowych, jakimi dysponowały strony kontraktu tj. lokalem użytkowym Skarżącego oraz automatami najemcy, które dopiero wspólnie umożliwiały uruchomienie gier na automatach w sposób dostępny dla ogółu, a wiec ich "urządzanie" w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ugh. Dyrektor IC zauważył, że w umowie nie ma postanowienia odnoszącego się wprost do celu zawieranej umowy, jednakże z zeznań Skarżącego wynika wprost, że umowa zawarta została w celu instalacji urządzeń do gry, a Skarżący miał tego pełną świadomość, a także pobierał za to wynagrodzenie.

8 Skarżący złożył do WSA skargi na decyzje Dyrektora IC. Zarzucił w nich m.in. naruszenie art. 89 ust. 1 pkt 2, ust. 1 pkt 2 oraz art. 90 ust. 1 ugh przez ich bezpodstawne zastosowanie i wymierzenie kary pieniężnej, pomimo że stan faktyczny w odniesieniu do Skarżącego nie spełnia przesłanek jego zastosowania.

9 Na rozprawie WSA połączył obie skargi Skarżącego do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

10 WSA uwzględnił skargi.

11 Zdaniem WSA, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz dokonane na jego podstawie ustalenia faktyczne nie pozwalają na sformułowanie oceny prawnej oraz stwierdzenie, że Skarżący - przez pryzmat czynności faktycznych jakie wykonywał w związku z zawartą umową najmu - może zostać uznany za osobę urządzającą gry na automatach poza kasynem gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh.

12 W ocenie WSA, dla uznania danego podmiotu za podmiot urządzający gry na automatach poza kasynem gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh, bądź za podmiot współurządzający takie gry wraz z inną osobą czy osobami, konieczne jest ustalenie, że podmioty te działały wspólnie i w porozumieniu, tj. zawarły umowę o współdziałanie, zakładającą pomiędzy uczestnikami przedsięwzięcia podział ról, odnoszący się do istotnych elementów przedsięwzięcia polegającego na nielegalnym urządzeniu gier hazardowych, bądź choćby realizowały owo współdziałanie w sposób faktyczny, wskazujący na istnienie takiego porozumienia. WSA dodał, że kluczowym dla ustalenia kwestii nielegalnego współurządzania gry na automatach jest zakres partycypacji tego podmiotu zarówno w obowiązkach wynikających z organizowania gry, jak również w zyskach finansowych pochodzących z urządzania gier. Nie jest zatem wystarczające w tym zakresie ustalenie, że Skarżący jako wynajmujący lokal uzyskiwał czynsz z umowy najmu części powierzchni lokalu, bowiem jest to cechą tej umowy, która nie stanowi czynności nielegalnej. Samo bowiem udostępnienie miejsca w celu urządzania gier nie jest przejawem aktywnego uczestnictwa w tym procesie, lecz co najwyżej warunkiem rozpoczęcia tego procesu, czyli swego rodzaju pośrednim uczestnictwem w procesie urządzania, które jednak - ze względu na sankcyjny i dotkliwy charakter odpowiedzialności przewidzianej w art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh - na tym etapie działania nie może być jeszcze utożsamiane z zachowaniem wypełniającym ustawowe znamiona "urządzania gier". Zdaniem WSA, konieczne jest poczynienie ustaleń w kwestii zakresu obowiązków spoczywających na podmiocie udostępniającym lokal, które wskazywałyby na czynne uczestnictwo w tej działalności, a także partycypowanie w zysku z urządzanych gier, wykraczającym jednak ponad sam czynsz za wynajęcie powierzchni lokalu.

13 WSA podkreślił, że obowiązki Skarżącego, które przyjął na siebie na podstawie umowy z 15 czerwca 2012 r., nie wykraczają poza rzetelne i zgodne z obyczajem kupieckim wykonywanie samej umowy najmu. Umowa obejmowała udostępnienie małej powierzchni ogólnodostępnego lokalu, w zamian za relatywnie niewysoki czynsz. Zdaniem WSA, nie można uznać, aby przy braku innych okoliczności wskazujących na urządzanie gier na automatach przez Skarżącego, z uwagi na sam tylko fakt sprawowania ogólnej pieczy nad całym lokalem wraz ze wstawionym doń sprzętem, Skarżący wyczerpywał przesłanki pozwalające na uznanie go za osobę współdziałającą przy urządzaniu gier na automatach w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh. WSA zaznaczył, że zainstalowane w lokalu urządzenia nie były przystosowane do samodzielnego wypłacania wygranej pieniężnej, a z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynika, aby czynności te były faktycznie realizowane przez Skarżącego, czy też przez osoby obsługujące lokal.

14 Dyrektor IAS złożył skargę kasacyjną od wyroku WSA, zaskarżając to orzeczenie w całości. Wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie, uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi (ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA), a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

15 Zaskarżonemu wyrokowi Dyrektor IAS zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 89 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 14 ust. 1 ugh przez błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że w pojęciu urządzania gry na automatach poza kasynem nie mieszczą się czynności Skarżącego jako osoby wynajmującej powierzchnię właścicielowi automatów do gry.

16 W uzasadnieniu Dyrektor IAS wskazał argumenty mające popierać zarzut postawiony w petitum skargi kasacyjnej.

17 W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarżący (zastępowany przez adwokata) wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych.

18 Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnik Dyrektora IAS podtrzymał stanowisko i wnioski zawarte w skardze kasacyjnej.

19 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

20 Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.

21 Skarga kasacyjna złożona w tej sprawie nie ma usprawiedliwionych podstaw.

22 Nie jest zasadny zarzut dokonania przez WSA błędnej wykładni art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 14 ust. 1 ugh przez przyjęcie, że urządzającym gry na automatach nie jest podmiot udostępniający część swojego lokalu z przeznaczeniem na instalację i eksploatację automatu do gier.

23 Zgodnie z art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh (w brzmieniu właściwym w okolicznościach tej sprawy), karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. W zaskarżonym wyroku WSA prawidłowo przyjął, że aby uznać za urządzającego gry podmiot, który udostępnia powierzchnię swojego lokalu w celu prowadzenia na tej powierzchni gier hazardowych, nie wystarczy samo ustalenie, że doszło do wydzierżawienia/wynajęcia powierzchni, ale konieczne jest ustalenie, że wydzierżawiający/wynajmujący współdziałał z dzierżawcą/najemcą. WSA prawidłowo też wskazał, że współurządzanie gier hazardowych może być wynikiem zawarcia pisemnej umowy o współdziałanie, zakładającej podział ról przy realizacji przedsięwzięcia, ale może też być efektem działań faktycznych, których ocena wskazuje na istnienie tego rodzaju porozumienia między podmiotami.

24 Nieprawidłowe jest natomiast stanowisko autora skargi kasacyjnej, że samo udostępnienie powierzchni lokalu w każdym przypadku świadczy o urządzaniu gier na automacie poza kasynem gry. W orzecznictwie sądów administracyjnych dość jednolicie przyjmuje się, że "urządzanie gier hazardowych" to ogół czynności i działań stanowiących zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce działalności w zakresie gier hazardowych, w szczególności: zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń, przystosowanie go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy, utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającym ich sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, obsługa urządzeń, zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze. Innymi słowy, w świetle omawianego przepisu (w brzmieniu mającym zastosowanie w tej sprawie) urządzanie gier na automatach to aktywne zachowanie danego podmiotu zmierzające do zorganizowania tego rodzaju gier lub zapewnienia ich sprawnego prowadzenia, a nie jedynie akceptowanie bądź nieprzeszkadzanie w podejmowaniu takich działań przez inny podmiot. Zgodnie z poglądem wypracowanym w orzecznictwie sądów administracyjnych, samo wynajęcie czy wydzierżawienie lokalu lub jego części w celu urządzania gier hazardowych nie przesądza ani o urządzaniu tych gier przez wynajmującego czy wydzierżawiającego, ani też takiej okoliczności nie wyłącza (zob. m.in. wyroki NSA: z 9 listopada 2016 r., sygn. akt II GSK 2736/16; z 13 października 2017 r., sygn. akt II GSK 1409/17; z 27 kwietnia 2018 r., sygn. akt II GSK 4323/17). Konieczne jest bowiem ustalenie i ocena całokształtu działań danego podmiotu związanych z funkcjonowaniem automatów do gier (zob. m.in. wyrok NSA z 19 lipca 2018 r., sygn. akt II GSK 2421/16). Takie stanowisko w istocie wynika też z uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

25 W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Dyrektor IAS stwierdził (s. 5), że "okoliczności niniejszej sprawy wskazują na to, że proces urządzania gier na automatach objęty był porozumieniem właściciela automatów i władającego lokalem charakteryzującym się współdziałaniem i współpracą. Zainstalowanie w lokalu automatów miało na celu zwiększenie ilości klientów, którzy byli zainteresowanie grami, a przez to miała się zwiększyć sprzedaż. Skarżący, otrzymywał zyski z eksploatacji automatu raz, ponieważ otrzymywał czynsz, a po wtóre odnosił inne korzyści, tj. wzrost atrakcyjności lokalu, co przekładało się na zyski finansowe - wzrost sprzedaży wyrobów gastronomicznych". Zacytowany fragment odnosi się do oceny ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie. Podkreślenia wymaga, że w skardze kasacyjnej nie zostały postawione zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które kwestionowałyby ocenę WSA w tym zakresie. Wobec tego - z uwagi na związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej - przywołane stanowisko Dyrektora IAS nie mogło być wzięte pod rozwagę w postępowaniu kasacyjnym.

26 Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.

27 O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 ppsa i art. 205 § 2 ppsa w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.), zasądzając od Dyrektora IAS na rzecz Skarżącego 1800 zł tytułem wynagrodzenia pełnomocnika, który sporządził odpowiedź na skargę kasacyjną i prowadził sprawę w postępowaniu przed WSA.