Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 lipca 2015 r., II GSK 1280/14

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 lipca 2015 r., II GSK 1280/14

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zajda (spr.) Sędzia NSA Maria Myślińska Sędzia NSA Maria Jagielska Protokolant Milena Dąbkowska po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2015 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. spółki z o.o. w Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 3 lutego 2014 r.; sygn. akt VI SA/Wa 2591/13 w sprawie ze skargi M.spółki z o.o. w Z. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] sierpnia 2013 r.; nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z 3 lutego 2014 r., sygn. akt VI SA/Wa 2591/13 oddalił skargę M. sp. z o.o. w Z. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z [...] sierpnia 2013 r. w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.

3 Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy:

4 Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. pismem z 21 lipca 2009 r. wystąpił do Dyrektora Lubuskiego OW NFZ o wydanie decyzji ustalającej obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego pracownika. Wskazał, że w siedzibie Spółki (płatnika składek) zajmującej się produkcją i wytwarzaniem zabawek oraz innych drobnych elementów z drewna, została przeprowadzona kontrola w wyniku której ustalono, że pracownik skarżącej – Z. P. świadczył pracę w okresach od 9 stycznia do 21 lutego 2007 r. oraz od 10 marca do 31 maja 2007 r. na podstawie zawartych umów cywilnoprawnych, nazwanych "umowami o dzieło", oraz że z tytułu wykonywania pracy nie został zgłoszony do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego. Wykonywana praca polegała na pakowaniu klocków na magazynie (umowa z 10 marca 2007 r.) oraz pakowaniu elementów zabawek (umowa z 9 stycznia 2007 r.). Zdaniem ZUS przeprowadzona u skarżącej kontrola wykazała, że osoby, z którymi Spółka zawierała umowy cywilnoprawne - nazwane "umowami o dzieło", wykonywały pracę w sposób wskazujący, iż jest to typowe świadczenie usług, co w konsekwencji oznacza, że osoby te podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, jako zleceniobiorcy.

5 Dyrektor Lubuskiego OW NFZ decyzją z [...] września 2009 r. stwierdził, że pracownik podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego w ww. okresach z tytułu zawartych ze skarżącą umów cywilnoprawnych o charakterze umów o świadczenie usług, do których mają odpowiednie zastosowanie przepisy o zleceniu.

6 Od powyższego rozstrzygnięcia skarżąca Spółka wniosła odwołanie, w wyniku którego Prezes NFZ decyzją z [...] października 2009 r. umorzył postępowanie odwoławcze w sprawie argumentując, że skarżąca nie jest stroną postępowania.

7 Rozpoznając skargę od tego rozstrzygnięcia, WSA w W. w wyroku z 23 lutego 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 2121/09, zgodził się ze stanowiskiem Prezesa NFZ.

8 Z kolei w wyroku z 28 września 2011 r., sygn. akt II GSK 879/10, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił powyższy wyrok WSA wraz z zaskarżoną decyzją Prezes NFZ z [...] października 2009 r.

9 Prezes NFZ rozpoznał odwołanie skarżącej i decyzją z [...] stycznia 2012 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Dyrektora OWNFZ z [...] września 2009 r.

10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z 28 czerwca 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 283/12 uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji wskazując na niepełne wyjaśnienie okoliczności istotnych z punktu widzenia ustalenia faktu podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e/ ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.; dalej ustawa o świadczeniach).

11 Dyrektor Lubuskiego OW NFZ ponownie rozpatrując sprawę decyzją z 29 maja 2013 r. stwierdził, że w ww. okresach Z. P. podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu zawartych ze skarżącą umów o świadczenie usług, do których zgodnie z przepisami ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964, Nr 16, poz. 93; dalej: Kc) stosuje się przepisy o zleceniu, a nazywanych przez skarżącą Spółkę "umowami o dzieło". Skarżąca Spółka, będąca płatnikiem składek, zobowiązana była zatem do ubezpieczenia zdrowotnego swojego pracownika.

12 Zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2013 r., nr [...] Prezes NFZ rozpoznając odwołanie uznał za prawidłowe stanowisko organu I instancji.

13 Wyjaśnił, że sama terminologia, jaką posługiwano się w ww. umowach, określonych jako "umowy o dzieło", jest bez znaczenia przy interpretowaniu i oznaczaniu faktycznego stosunku prawnego łączącego strony - skarżącą Spółkę i pracownika. Podkreślił, że przedmiotowe umowy miały charakter umów o świadczenie usług, bowiem ich przedmiotem było "pakowanie elementów zabawek" oraz "pakowanie klocków na magazynie". Pracownik wykonywał zatem powtarzalne, proste czynności fizyczne, mające charakter usługi. W obu przypadkach wskazano na termin rozpoczęcia i ukończenia pracy, a także wynagrodzenie, jakie przysługiwać miało za wykonanie przedmiotu tych umów. W zaistniałych okolicznościach od pracownika nie wymagano posiadania specyficznych cech, czy umiejętności, a jedynie wykonania czynności starannie, z czego był on ostatecznie rozliczany. Prezes NFZ nie zgodził się ze stwierdzeniem skarżącej, co miały potwierdzać również zeznania świadka, iż wykonywana praca miała charakter pracy artystycznej, polegającej na oklejaniu abażurów lamp.

14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę stwierdził, że zaskarżona decyzja Prezesa NFZ nie narusza przepisów postępowania ani prawa materialnego w stopniu, który mógłby uzasadniać jej uchylenie.

15 Wskazał, że w sprawie kwestią sporną pozostaje, czy umowy zawarte przez skarżącą Spółkę, jako płatnika, ze Z. P. były umowami o dzieło, czy też innymi umowami, do których zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Za słuszne uznał stanowisko organu, że "pakowanie elementów zabawek" lub "pakowanie klocków na magazynie (kompletowanie)" nie mogło być przedmiotem umowy o dzieło. Wbrew twierdzeniom skarżącej oraz przedstawionym przez nią dowodom, w postaci zeznań świadka, w żaden sposób nie można uznać, że praca ta miała charakter pracy artystycznej.

16 Sąd zauważył, że gdyby istotnie zamiarem stron było dzieło polegające na oklejaniu abażurów lamp, to zapewne znalazłoby to swoje odzwierciedlenie w treści umowy. Słuszne jest zatem stanowisko organu, że pracownik wykonywał powtarzalne, proste czynności fizyczne, mające charakter usługi, efektem których nie było wykonywanie jakiegokolwiek dzieła, bowiem uczestniczył on jedynie w procesie pakowania określonego elementu produktu i za tę usługę był rozliczany. W tej sytuacji odmienne zeznania świadka, dotyczące oklejania abażurów lamp, będące jedynym dowodem potwierdzającym wersję skarżącej Spółki, nie mogą stanowić uzasadnionej podstawy do uwzględnienia skargi.

17 Na poparcie powyższych twierdzeń Sąd pierwszej instancji przytoczył orzeczenia Sądu Najwyższego, w których została szczegółowo przedstawiona różnica zachodząca pomiędzy umową o dzieło - umową rezultatu, a umową o świadczenie usług - umową starannego działania.

18 Orzeczenie Sądu pierwszej instancji zaskarżyła M. sp. z o.o. w Z., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy WSA w W. do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Środek prawny oparto na obydwu podstawach kasacyjnych przewidzianych w art. 174 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.: Dz.U. z 2012 r. poz. 270; dalej: ppsa.), zarzucając:

19 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

20 a) art. 734-750 Kc poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż umowy cywilnoprawne zawarte przez skarżącego są w rezultacie umowami zlecenia, podczas gdy skarżąca podnosi, iż wszystkie zawierane przez stronę umowy są umowami o dzieło w rozumieniu art. 627 Kc;

21 b) art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e/ w zw. z art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, iż umowy cywilnoprawne zawarte przez skarżącą są umowami zlecenia i winny być rozpatrywane w oparciu o powyższe przepisy, podczas gdy przepisy te nie powinny mieć zastosowania w sprawie, bowiem umowy zawierane przez skarżącego są umowami o dzieło,

22 c) art. 627 Kc poprzez jego niezastosowanie w sprawie, podczas gdy skarżący podnosił, iż umowy cywilnoprawne zawierane z zainteresowanymi są umowami o dzieło;

23 d) art. 3531 Kc poprzez jego niezastosowanie w sprawie, podczas gdy strony umowy o dzieło wprost wyraziły wolę zawarcia umowy cywilnoprawnej o charakterze umowy o dzieło a nie umowy zlecenia i wprost określiły przedmiot umowy;

24 e) art. 13 pkt 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej: usus) poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym przyjęciu, że osoby świadczące usługi na rzecz skarżącej podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu w ramach w/w przepisu, podczas gdy nie wystąpiły przesłanki do jego zastosowania, bowiem świadczenie usług następowało w ramach umowy o dzieło;

25 2. naruszenie przepisów prawa procesowego poprzez:

26 a) sprzeczność istotnych ustaleń z zebranym materiałem dowodowym w wyniku ustalenia, że świadczenie usług na rzecz skarżącej odbywało się w ramach umów zlecenia, podczas gdy zarówno treść samych umów jak również charakter świadczonych usług wskazują wprost na istnienie umów o dzieło;

27 b) naruszenie prawa procesowego, tj. art. 80 kpa poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i ustalenie, że umowa wiążąca zainteresowanego ze skarżącym była umową o świadczenie usług, do której odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy o zleceniu, w sytuacji gdy na podstawie całokształtu okoliczności w sprawie należało wyciągnąć wniosek, iż umowa zawarta z pracownikiem była umową o dzieło, a tym samym nie podlegał on ubezpieczeniu zdrowotnemu.

28 Argumenty na poparcie powyższych zarzutów zostały przedstawione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, w której kasator podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

29 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

30 Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie ma usprawiedliwionych podstaw (art. 184 ppsa).

31 Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach środka prawnego, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki określone w § 2 art. 183 ppsa w tej sprawie nie występują. Tym samym wyrok Sądu I instancji podlega kontroli pod kątem ustalenia, czy jest on wadliwy w zakresie objętym zarzutami wyartykułowanymi w skardze kasacyjnej. Dodać przy tym należy, że rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza, iż Naczelny Sąd Administracyjny związany jest jej podstawami, czyli wskazanymi przepisami prawa materialnego lub procesowego. Natomiast NSA nie jest władny badać, czy zaskarżony wyrok nie narusza innych przepisów niż wskazane w podstawach, na których środek oparto.

32 Skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach wskazanych w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa. Zarzuty o charakterze procesowym, sprowadzające się do oceny rodzaju wykonywanych prac, oraz zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego mają w istocie charakter komplementarny. Zasadnym jest w tej sytuacji łączne omówienie wszystkich zarzutów.

33 Istota problemu prawnego, jaki zarysował się w sprawie, dotyczy tego czy umowa zawarta przez skarżącą Spółkę z zatrudnionym była umową o dzieło, czy też inną umową, do której mają zastosowanie przepisy o zleceniu.

34 Według Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty skargi kasacyjnej, wbrew oczekiwaniom jej autora, nie mogą być uznane za usprawiedliwione. Nie podważają one zasadności i trafności stanowiska Sądu I instancji, że kontrolowana decyzja Prezesa NFZ wydana w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jest zgodna z prawem. Za uzasadnione uznać należało stanowisko WSA w W. , który w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podkreślił, że sam fakt nazwania przez strony łączącej je umowy "umową o dzieło" nie może przesądzać o jej charakterze. Nie może również budzić wątpliwości, że odpowiedź na pytanie o prawny charakter umowy cywilnej oraz jej istotę, nie może pomijać konieczności przeprowadzenia jej oceny z punktu widzenia treści zawartych w niej postanowień, jak również z punktu widzenia przepisów ustawy - Kodeks cywilny.

35 Obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowego obejmuje osoby wykonujące umowę agencyjną (art. 758-7649 Kc) lub umowę zlecenia albo inną umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia (art. 750 w zw. z przepisami tytułu XXI księgi trzeciej kodeksu cywilnego). Nie są objęci obowiązkiem ubezpieczenia społecznego wykonawcy umowy o dzieło.

36 Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może - bez względu na nazwę umowy i jej postanowienia wskazujące na charakter stosunku prawnego, którym strony zamierzały się poddać - ustalić rzeczywisty jego charakter i istniejący tytuł ubezpieczenia.

37 Ustalenie, że między stronami umowy o dzieło zachodzą stosunki polegające na wykonywaniu za wynagrodzeniem usług odpowiadających umowom nazwanym, zdefiniowanym w art. 734 i 758 Kc lub właściwych umowom, do których, zgodnie z art. 750 Kc stosuje się przepisy o zleceniu, nakazuje wydanie decyzji na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 z zastosowaniem art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 13 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ocena umowy z punktu widzenia art. 3531 Kc wymagała więc skutecznego zaprzeczenia przez organ ubezpieczeń społecznych, że układając swą relację w formie umowy o dzieło, strony ustaliły ją w sposób odpowiadający właściwościom tego stosunku prawnego i wykazania, że łączył je inny stosunek prawny.

38 Należy w związku z tym podkreślić, że umowę o dzieło zdefiniowano w art. 627 Kc, jako zobowiązanie do wykonania oznaczonego dzieła za wynagrodzeniem zależnym od wartości dzieła (art. 628 § 1, art. 629, art. 632 Kc). Umowa o dzieło jest umową o świadczenie usług, konsensualną, wzajemną, w której przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do osiągnięcia w przyszłości indywidualnie oznaczonego, samoistnego, obiektywnie możliwego, a subiektywnie pewnego rezultatu pracy ludzkiej o charakterze materialnym lub niematerialnym. Porównanie elementów konstrukcyjnych tej umowy z cechami innych umów o świadczenie usług ujawnia - jako pierwszoplanowe - zobowiązanie wykonawcy umowy o dzieło nie do samego działania, lecz do uzyskania dzieła, jako oznaczonego rezultatu działania. Starania przyjmującego zamówienie na podstawie umowy o dzieło mają tylko takie znaczenie, że prowadzą do konkretnego, indywidualnie oznaczonego jej rezultatu, jako dzieła (art. 628 § 1 i art. 629, art. 632 Kc).

39 W art. 627 Kc nie zdefiniowano dzieła, wskazując jedynie, że jego wykonanie stanowi przedmiot zobowiązania wykonawcy, za które przysługuje wynagrodzenie, jako wzajemne świadczenie zamawiającego. Przyjmuje się, że o określeniu rezultatu właściwego umowie o dzieło decyduje wymaganie, aby dzieło miało charakter samoistny względem twórcy, tzn. aby pozostawało niezależne od dalszego działania twórcy oraz aby stało się wartością autonomiczną w obrocie. Tę cechę mają tylko dzieła ucieleśnione w wytworzonej rzeczy lub zmianach w rzeczy istniejącej (naprawienie, przerobienie, uzupełnienie); takie dzieła uważane są za rezultaty materialne umowy. We współczesnej doktrynie większość autorów wyraża przekonanie, że utwór o charakterze nieucieleśnionym nie może stanowić przedmiotu umowy o dzieło.

40 W stanie faktycznym sprawy - zgodnie z wolą stron i treścią umowy - przedmiotem, o którego wykonanie strony te się umówiły, było pakowanie klocków w magazynie oraz pakowanie elementów zabawek.

41 Wobec powyższego nie może budzić wątpliwości, że wykonanie umowy stanowiło ciąg czynności faktycznych poddanych reżimowi starannego działania zmierzających do typowego świadczenia usług, poprzez wykonywanie powtarzalnych, prostych czynności fizycznych, które w żaden sposób nie mogły dawać rezultatu - pracy artystycznej, zwłaszcza, że wykonujący umowę nie miał żadnego wpływu na jego osiągnięcie, taki rezultat nie był objęty treścią postanowień umowy i nie stanowił przedmiotu jej świadczenia. Gdyby miało być jednak inaczej, to uwzględniając treść art. 3531 Kc uznać należałoby, że sprzeciwiałoby się to właściwości (naturze) stosunku zobowiązaniowego łączącego strony.

42 Uwzględniając przedstawione argumenty, brak jest usprawiedliwionych podstaw, aby podważać zasadność i prawidłowość stanowiska Sądu I instancji, że umowę, przedmiotem której, jak wynika z treści jej postanowień, było pakowanie zabawek i ich elementów - niezależnie od tego jak umowę tę nazwały jej strony - oceniać należało z uwzględnieniem jej charakteru i istoty, tj. jako umowę o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. W rozpoznawanej sprawie nie może być więc mowy o naruszeniu przez Sąd I instancji przepisów art. 627 i art. 750 Kc.

43 Powyższe prowadzi do wniosku, że wbrew stanowisku strony skarżącej kasacyjnie, Sąd I instancji nie naruszył również, ani przez błędną wykładnię, ani też przez niewłaściwe zastosowanie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e/ ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej, czy też art. 13 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które to przepisy stanowiły wzorzec kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Prezesa NFZ wydanej w przedmiocie ustalenia podlegania przez Z. P. obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.

44 Z przywołanych przepisów wynika, że obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia.

45 Z przedstawionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.