Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 listopada 2016 r., II FSK 2963/14

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 listopada 2016 r., II FSK 2963/14

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz, Sędzia NSA Zbigniew Kmieciak (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Maciej Kurasz, Protokolant Paweł Kowalczyk, po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2016 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej "J." sp. z o.o. z siedzibą w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Po 1165/13 w sprawie ze skargi "J." sp. z o.o. z siedzibą w P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 17 września 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2008 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, 2) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu na rzecz "J." sp. z o.o. z siedzibą w P. kwotę 2800 (słownie: dwa tysiące osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę J. Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z 17 września 2013 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2008 r.

3 Stan sprawy sąd administracyjny pierwszej instancji przedstawił następująco:

4 Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w P. decyzją z 13 czerwca 2013 r. określił Skarżącej zobowiązanie podatkowe w podatku dochodowym od osób prawnych za 2008 r. w wysokości 172.491,- zł. W piśmie z dnia 24 stycznia 2013 r. spółka stwierdziła, że w toku kontroli błędnie przyjęto, że uzyskała przychód z tytułu przedawnionego zobowiązania względem B. w wysokości 787.118,08 zł. w 2008 r. Zdaniem spółki, zobowiązanie przedawniło się w 2006 r. Po analizie materiału dowodowego organ nie podzielił stanowiska strony, wskazując, że z materiału dowodowego wynika, że w dniu 4 sierpnia 1999 r. J. sp. z o.o. zawarła z B. SA umowę o wykonanie pawilonu handlowego [...]. W wyniku powstałego sporu pomiędzy stronami transakcji co do zapłaty należności za wykonane roboty budowlane, B. skierował do Sądu Polubownego w Poznaniu pozew z dnia 3 października 2001 r. o zapłatę kwoty 787.118,08 zł. Sąd Polubowny wyrokiem z dnia 25 lutego 2003 r. zasądził od J. sp. z o.o. na rzecz B. kwotę 787.118,08 objętą fakturą 36/00. Następnie Sąd Okręgowy w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 29 września 2003 r. uchylił wyrok Sądu Polubownego. Pismem z dnia 19 lutego 2004 r. powód wniósł do Sądu Polubownego wniosek o podjęcie postępowania, ostatnia rozprawa w sprawie o zapłatę odbyła się w dniu 28 października 2005 r.; z protokołu rozprawy wynika, że z uwagi na brak jednomyślności arbitrów zapis na sąd polubowny stracił moc, jednocześnie orzeczono o kosztach postępowania. Oceniając zebrany materiał dowodowy w sprawie, organ pierwszej instancji uznał, że wierzytelność w kwocie 787.118,08 zł uległa przedawnieniu w 2008 r., a nie jak twierdzi podatnik w 2006r., gdyż termin przedawnienia zobowiązania, przerwany w dniu 3 października 2001 r. wytoczeniem przez B. S.A. przeciwko J. sp. z o. o. pozwu o zapłatę zaczął biec na nowo po zakończeniu postępowania toczącego się przed sądem polubownym, tj. w dniu 28 października 2005 r., co z kolei wywołało określone w przepisie art. 12 ust. 1 pkt 3 lit. a) ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz. U. z 2014, poz. 851 ze zm., dalej u.p.d.o.p.) skutki podatkowe.

5 Po rozpatrzeniu odwołania Dyrektor Izby Skarbowej w P. decyzją z 17 września 2013 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji, uznając, że rozstrzygnięcie to jest zgodne z obowiązującym prawem.

6 W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Spółka zarzuciła naruszenie:

7 1) art. 707 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 1964r, nr 43 poz. 296 ze zm. dale: k.p.c.) w związku z przepisem art. 123 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964r. poz. 16, nr 93 ze zm. dalej: k.c.) – w brzmieniu obowiązującym w 2003 r. poprzez ich błędną interpretację i zastosowanie - prowadzące do uznania, że czynności podejmowane przed sądem polubownym po utracie mocy zapisu na ten sąd, były czynnościami mogącymi przerwać termin przedawnienia. Powyższe skutkowało błędnym ustaleniem daty dla obliczania biegu 3-letniego terminu przedawnienia, a w konsekwencji, przypisanie skarżącej przychodu podatkowego z tytułu przedawnienia jej zobowiązań do roku 2008, zamiast do roku 2006;

8 2) art. 120, art. 122 oraz art. 187 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U z 2012r. nr 749 ze zm. dalej: Ordynacja podatkowa), gdyż w toku postępowania organy podatkowe nie podjęły wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia i rozpatrzenia stanu faktycznego, co skutkowało błędną interpretacją przepisów powołanych w punkcie 1 powyżej;

9 3) art. 15 ust. 4 i ust. 4d u.p.d.o.p. poprzez ich błędną interpretację i zastosowanie, co skutkowało uznaniem za koszty bezpośrednie ponoszonych przez skarżącą co -miesięcznie i w kwotach zryczałtowanych pośrednich kosztów doradztwa.

10 W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o oddalenie skargi jako bezzasadnej.

11 Oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016, poz. 718 ze zm., dalej: P.p.s.a.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podzielił stanowisko organów podatkowych, że z dokumentacji dotyczącej wszystkich czynności dokonanych przed Sądem Polubownym w Poznaniu wynika, że postępowanie przed Sądem ostatecznie zakończyło się w dniu 28 października 2005r. Po uchyleniu wyroku Sądu Polubownego dalej przed tym Sądem prowadzone było postępowanie w celu rozstrzygnięcia sporu, wezwano strony do ostatecznego sprecyzowania swoich żądań, do złożenia wszystkich wniosków dowodowych pod rygorem ich późniejszego pominięcia oraz do wypowiedzenia się na temat możliwości zawarcia ugody - do rozstrzygnięcia sporu. Nie można zgodzić się ze stanowiskiem strony skarżącej, że postępowanie przed Sądem Polubownym ostatecznie zakończyło się z chwilą wydania wyroku przez Sąd Okręgowy w Zielonej Górze w dniu 29 września 2003 r. Zgodnie z akceptowanym w doktrynie stanowiskiem Sądu Najwyższego, po uchyleniu przez sąd państwowy wyroku sądu polubownego na skutek uwzględnienia skargi opartej na przepisach art. 712 § 1 pkt 2-5 k.p.c. sąd polubowny zachowuje nadal swą właściwość do rozstrzygnięcia sporu (zob. uchwała SN z dnia 15 listopada 1970 r., III CZP 63/70, OSN 1971, nr 5, poz. 78). Obecnie obowiązujący art. 1211 kpc ( Dz.U z 2014r. poz. 101 ze zm.) expressis verbis formułuje zasadę, że uchylenie wyroku sądu polubownego nie powoduje, w braku odmiennego postanowienia stron, utraty mocy zapisu na sąd polubowny. Oznacza to, że sąd polubowny pozostaje nadal właściwy do rozstrzygnięcia sporu między stronami, ponieważ jak zasadnie podkreśla się w doktrynie uwzględnienie skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego ma charakter wyłącznie kasatoryjny (zob. orzeczenie SN z dnia 6 stycznia 1961 r., 2 CR 532/59, PiP 1962, nr 2, s. 346), a więc unicestwia wyrok sądu polubownego, lecz nie pozbawia mocy prawnej umowy, w której strony poddały spór pod rozstrzygnięcie sądu polubownego.

12 W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Spółka zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 1) P.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

13 1) przepisu art. 707 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w 2003 r. - poprzez brak jego zastosowania, prowadzący do uznania, że pomimo braku wymaganej zapisem jednomyślności arbitrów sądu polubownego przy wydawaniu wyroku, zapis na sąd polubowny nie stracił mocy;

14 2) przepisu art. 1211 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym od 17 października 2005 r. poprzez błędne jego zastosowanie,

15 3) przepisów art. 15 ust. 4 i ust. 4d u.p.d.o.p. poprzez ich błędną interpretację i zastosowanie, co skutkowało uznaniem za koszty bezpośrednie ponoszonych przez Skarżącą comiesięcznie i w kwotach zryczałtowanych pośrednich kosztów doradztwa.

16 Na podstawie art. 174 pkt 2) P.p.s.a. zarzucono zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 §1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. poprzez nieuchylenie decyzji organów podatkowych, pomimo naruszenia przez te organy przepisów art. 120, art. 122 oraz art. 187 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej, gdyż w toku postępowania organy podatkowe nie podjęły wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia i rozpatrzenia stanu faktycznego, w szczególności, ustalenia, kiedy zapis na sąd polubowny utracił moc, co skutkowało błędną interpretacją przepisów powołanych w punkcie 1 i 2.

17 Spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie na jej rzecz od organu odwoławczego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

18 W odpowiedzi na skargę kasacyjną dyrektor izby skarbowej wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od Skarżącej na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

19 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

20 Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, dlatego podlega uwzględnieniu.

21 Wniesiony środek zaskarżenia oparty jest na obu podstawach wymienionych w art. 174 P.p.s.a. W tej sytuacji sąd kasacyjny zobowiązany jest w pierwszej kolejności przeprowadzić kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku w warstwie proceduralnej.

22 Dla rozstrzygnięcia zaistniałego w sprawie sporu kluczowe znaczenie ma odpowiedź na pytanie: jaki wpływ na moc prawną zapisu na sąd polubowny miał sposób wyrokowania przez ten sąd w dniu 25 lutego 2003 r.? Strona skarżąca twierdzi, że w zapisie przewidziano wymóg jednomyślności, w związku z czym – zgodnie z art. 707 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym w 2003 r. – zapis ten utracił moc na skutek nieosiągnięcia przez arbitrów wymaganej jednomyślności. Organy podatkowe oraz WSA w Poznaniu przyjęły z kolei, że skutek taki nie nastąpił, a podjęte w kolejnych latach czynności przed sądem polubownym świadczyły o tym, że zapis pozostawał w mocy aż do 28 października 2005 r.

23 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, kontrola legalności przeprowadzona przez sąd administracyjny pierwszej instancji dokonana została w istocie z pominięciem akt sprawy. Nie można bowiem było rozstrzygnąć kwestii skutku braku jednomyślności arbitrów przy wydaniu wyroku z 25 lutego 2003 r. bez analizy treści dokumentu zawierającego zapis na sąd polubowny bądź też uzasadnienia wyroku (względnie akt sprawy) Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z 29 września 2003 r., wydanego w sprawie o sygn. akt V GC 184/03. Tymczasem w aktach sprawy brak jest tych dokumentów, na co WSA w Poznaniu nie zwrócił uwagi. Zaznaczyć przy tym należy, iż strona wnosiła w postępowaniu przed organami o przeprowadzenie dowodu ze wspomnianego wyroku, organ jednak oddalił wnioski dowodowe w tym zakresie. Gdyby zapis na sąd polubowny faktycznie utracił moc w dniu 25 lutego 2003 r. dalsze kroki podejmowane przez kontrahenta Skarżącej przed sądem polubownym nie mogłyby mieć wpływu na bieg terminu przedawnienia dochodzonego roszczenia. Rozstrzygnięcia zaistniałego sporu nie przesądza – wbrew argumentacji WSA w Poznaniu powołanej na str. 8 uzasadnienia zaskarżonego wyroku – fakt dalszego prowadzenia postępowania przez sąd polubowny, bowiem sama kwestia właściwości tego sądu pozostaje problematyczna w świetle zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego.

24 Ponadto sąd wadliwie przywołał na poparcie swej argumentacji art. 1211 k.p.c., który w 2003 r. w ogóle nie obowiązywał. Chybione jest również odwołanie się do uchwały SN z 15 listopada 1970 r., sygn. akt III CZP 63/70, w której stwierdzono, że mimo uchylenia przez sąd powszechny wyroku sądu polubownego, sąd polubowny zachowuje swą właściwość do rozstrzygnięcia sporu. Rzecz w tym, że strona podnosiła, że zapis na sąd polubowny utracił swą moc ex lege na skutek nieosiągnięcia przez arbitrów wymaganej tym zapisem jednomyślności, w związku z treścią art. 707 § 2 k.p.c.; wyrok sądu powszechnego miał dla mocy prawnej zapisu znaczenie jedynie deklaratywne. Powołana uchwała SN dotyczyła zatem sytuacji odmiennej od zaistniałej w rozpoznawanej sprawie.

25 W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stwierdza, że WSA w Poznaniu naruszył art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) P.p.s.a., gdyż przeprowadzona przez ten sąd kontrola legalności dokonana została z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając sprawę ponownie, sąd administracyjny pierwszej instancji dokona oceny przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego z uwzględnieniem przedstawionych powyżej uwag.

26 Uznając za trafny podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza jednocześnie, że odnoszenie się do zarzutów o charakterze materialnoprawnym – na obecnym etapie postępowania – byłoby przedwczesne.

27 Na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1) tej ustawy.