Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 września 2017 r., II FSK 2001/15

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 września 2017 r., II FSK 2001/15

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Anna Dumas (sprawozdawca), Sędzia NSA Jerzy Rypina, Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak, Protokolant Anna Rembowska, po rozpoznaniu w dniu 7 września 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lutego 2015 r. sygn. akt III SA/Wa 2121/14 w sprawie ze skargi "C." sp. z o.o. z siedzibą w P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 18 kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych za 2008 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie na rzecz "C." sp. z o.o. z siedzibą w P. kwotę 5400 (słownie: pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 2121/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie ze skargi C. Sp. z o.o. z siedzibą w P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 18 kwietnia 2014 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych za 2008 r. uchylił zaskarżoną decyzję.

3 Z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji wynika, że decyzją z 30 września 2013 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w W. określił Spółce wysokość zobowiązania w ww. podatku w kwocie 1.135.056 zł. W ocenie organu zawieranie transakcji opcji walutowych typu CALL, w których Spółka była wystawcą, było działaniem nieracjonalnym i ekonomicznie nieuzasadnionym. W związku z tym wydatek poniesiony na odkup premii opcyjnej nr ref [...] w kwocie 5.880.000 zł nie stanowi kosztu uzyskania przychodów, w rozumieniu art. 15 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz.U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 ze zm., zwanej dalej "u.p.d.o.p.").

4 Decyzją z 18 kwietnia 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ podniósł, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż Spółka zawarła w 2008 r. z I. [...] S.A. na podstawie umowy ramowej 6 opcji walutowych, w których występowała jako wystawca. Były to opcje barierowe z pojedynczą barierą amerykańską. Za wystawione opcje Bank - jako nabywca opcji - zapłacił Spółce premie. W przypadku 5 opcji nastąpiło spełnienie warunku barierowego - uderzenie bariery przez kurs referencyjny i w tych przypadkach Bank poinformował Spółkę o wygaśnięciu transakcji opcyjnych w całości. Z kolei ostatnia z transakcji opcyjnych tj. opcja nr ref. [...] zawarta 6 sierpnia 2008 r. została zrestrukturyzowana, w efekcie czego podniesiono barierę z poziomu 3,2150 EUR w transakcji pierwotnej do poziomu 3,3250 po restrukturyzacji. Jednocześnie podniesienie bariery odbyło się kosztem zwiększenia nominału opcji z poziomu 3 min EUR do poziomu 8 min EUR. W zakresie opłat była to transakcja zerokosztowa. Z uwagi na fakt, że kurs EUR nadal był w silnym trendzie wzrostowym i hipotetyczne koszty zamknięcia tej opcji wzrastały z tygodnia na tydzień, Bank mając na uwadze portfel kredytowy Spółki oraz monitorując bieżącą sytuację finansową rozpoczął silne namawianie Spółki do natychmiastowego zamknięcia opcji, grożąc nawet cofnięciem umów kredytowych. W efekcie 16 grudnia 2008 r. opcja nr [...] została zamknięta i Skarżąca musiała zapłacić premię odkupu Bankowi w kwocie 5.880.000 zł.

5 Organ podniósł, że aby stwierdzić, iż strata poniesiona w związku z realizacją nierzeczywistych instrumentów finansowych stanowi koszt uzyskania przychodów zgodnie z art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., działania gospodarcze podatnika nie mogą być nieracjonalnale, czy też nierozważnie. Jako koszty uzyskania przychodów, co do zasady, należy traktować te wydatki, których poniesienie było spowodowane racjonalnym działaniem i obiektywną możliwością osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów.

6 Zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie straty na instrumentach pochodnych, będące konsekwencją podjętych bardzo ryzykownych operacji spekulacyjnych, zakładających nierealne stałe umacnianie się polskiej waluty, nie mogą ze swej istoty zostać zakwalifikowane do kosztów uzyskania przychodów w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., bowiem nie miały na celu uzyskania, czy zabezpieczenia źródła przychodu. Spółka nie może negatywnych skutków finansowych swoich decyzji przerzucać na Skarb Państwa, skoro nie zachowała należytej staranności w celu niedopuszczenia do powstania straty.

7 Dodatkowo organ podkreślił, że zawierając w dniu 1 października 2008 r. opcję nr ref. [...] i zwiększając wolumen o 5 mln EUR z opcji nr ref. [...] Spółka nie miała pokrycia w spodziewanych przychodach. W związku z powyższym nie można uznać, że zawarcie transakcji opcyjnej nr [...] miało na celu zabezpieczenie istniejących kontraktów. Wolumen na jaki opcja została zawarta (8 mln EUR) znacznie przekraczał spodziewane wpływy w EUR (ok. 3 min). Ten brak odniesienia do zawartych kontraktów, niestosowanie przez Spółkę rachunkowości zabezpieczeń i rodzaj wystawionego instrumentu pochodnego wskazuje na spekulacyjny cel działania Spółki.

8 W skardze na powyższą decyzję Skarżąca zarzuciła naruszenie:

9 1) art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. poprzez:

10 a) przyjęcie, że przepisy prawa bilansowego dotyczące rachunkowości zabezpieczeń modyfikują ustawowe regulacje dotyczące kosztów uzyskania przychodów zawarte w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych. Prawidłowa wykładnia prawa materialnego powinna prowadzić do wniosku, że przepisy prawa bilansowego mogą mieć wpływ na rozliczenie podatkowe na mocy wyraźnego przepisy prawa, a nie na podstawie decyzji organu podatkowego,

11 b) niewłaściwe zastosowanie przedmiotowego artykułu polegające na pominięciu normy prawnej wynikającej z tego artykułu, a dotyczącej wydatków mających charakter zabezpieczenia źródła przychodu. Prawidłowo zastosowane prawo materialne powinno doprowadzić do uznania, że zapłacona na podstawie porozumienia z 16 grudnia 2008 r. z I. [...] S.A. kwota 5.880.000 zł miała na celu uniknięcie zapłaty zobowiązań w kwocie 10.240.000 zł i ze względu na wysokość potencjalnych zobowiązań stanowiła koszt uzyskania przychodu;

12 2) art. 122, art. 187 § 1 oraz art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012r., poz.749 ze zm., zwanej dalej "O.p.") poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy polegające na uznaniu, że transakcje walutowe zawierane przez Skarżącą miały charakter spekulacyjny, a nie zabezpieczający. Prawidłowo ustalony stan taktyczny powinien prowadzić przyjęcia, że działania Podatnika miały zabezpieczający, a nie spekulacyjny charakter.

13 W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji, wniósł o jej oddalenie.

14 W piśmie procesowym z dnia 26 stycznia 2015r. Spółka m.in. przedstawiła warunki makroekonomiczne oraz prognozy kursowe i źródło tych prognoz (krajowe i zagraniczne) w latach 2007-2008, obszernie wyjaśniła zabezpieczający charakter dokonywanych transakcji opcyjnych, omówiła stosowaną przez Spółkę praktykę w zakresie analizy ryzyk związanych z zawieranymi strategiami opcyjnymi, a także przedstawiła orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące opcji walutowych.

15 W zaskarżonym wyroku WSA w Warszawie podniósł, że Spółka prowadziła działalność gospodarczą obarczoną ryzykiem kursowym, a tym samym należało do jej priorytetów ograniczenie tego ryzyka poprzez zawieranie umów ryzyko to ograniczających. Nie można zatem twierdzić, że wydatki ponoszone przez Skarżącą na zakup instrumentów pochodnych, ograniczające to ryzyko, nie były wydatkami racjonalnymi, celowymi czy też nieuzasadnionymi. Niewątpliwie Spółka powinna takie transakcje zawierać i ryzyko takie ograniczać. Zdaniem Sądu, przemawiał za tym jej interes gospodarczy.

16 WSA zaznaczył, że Spółka podjęła decyzje, które doprowadziły ją do straty na tym instrumencie finansowym, dochowując jednak należytej staranności. Sąd podkreślił również, że w momencie zawierania umowy spornej opcji Spółka, znając ówczesne realia rynkowe, zawarła umowę z bankiem, tak jak wielokrotnie czyniła to wcześniej, również w 2008 r. Decyzja o restrukturyzacji tej opcji była podjęta przez Skarżącą przy zachowaniu takich samych procedur jak zazwyczaj, z tym, że Spółka musiała podjąć tę decyzję wobec zmieniających się warunków rynkowych. W związku z tym, że przewidywania Spółki co do korzystnej zmiany kursów walut nie sprawdziły się, doszło do zamknięcia opcji ze stratą dla Skarżącej. W ocenie Sądu, istotne jest jednak, że nastąpiło to w wyniku zmian rynkowych wywołanych kryzysem ogólnoświatowym, nieprzewidywalnym i nieporównywalnym z dotychczasowymi wahaniami cen walut i innych produktów rynkowych. Taka sytuacja finansowa doprowadziła Spółkę do zamknięcia opcji. Sąd dodał do tego, że również istotne jest, iż Skarżąca wykazała, że niepodjęcie tej decyzji doprowadziłoby do zwiększenia starty do kwoty 10.240.000,00 zł. Pomimo, że zamknięcie opcji spowodowało powstanie starty, to również inne działania Skarżącej, w ówczesnych realiach, np. poprzez zaciągnięcie kredytu czy skorzystanie z innego instrumentu finansowego, spowodowałoby powstanie straty. W związku z powyższym, zdaniem Sądu, działania podjęte przez Skarżącą w zakresie najpierw – restrukturyzacji – a następnie – zamknięcia spornej opcji, nie miały charakteru spekulacyjnego, jak twierdzą organy podatkowe, ale były to działania racjonalne, podjęte w celu zachowania źródła przychodu, jakim jest działalność gospodarcza. Sąd powołał się przy tym na fragment uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 2012r., sygn. akt II FPS 2/12.

17 W dalszej części za niezasadne Sąd uznał zarzuty organów podatkowych, że Skarżąca wystawiając opcje barierowe kupna CALL podjęła na siebie ryzyko poniesienia nieograniczonej starty, ponieważ opcje te nie posiadają funkcji zabezpieczającej eksportera przed ryzykiem, czego potwierdzeniem są przepisy bilansowe niepozwalające wyznaczyć na instrument zabezpieczający opcji wystawionej przez jednostkę zabezpieczającą, z uwagi na niesymetryczność ryzyka związanego z tym instrumentem. Sąd podkreślił w tym zakresie znaczenie przepisów prawa podatkowego, zestawiając je wcześniej z regulacją prawa bilansowego.

18 W skardze kasacyjnej wywiedzionej od ww. wyroku Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie zaskarżył go w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości, przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego prawem przepisanych, na podstawie art. 173 i art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) zarzucając naruszenie prawa materialnego: art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. poprzez jego błędną wykładnię.

19 W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik skarżącej wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie na rzecz Spółki zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, zgodnie z właściwymi przepisami.

20 W dniu 11 sierpnia 2017 r. pełnomocnik Spółki wniósł pismo procesowe, w którym przedstawił dodatkową argumentację popierającą stanowisko Spółki.

21 W dniu 30 sierpnia 2017 r. pełnomocnik organu odpowiedział na ww. pismo.

22 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

23 Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie ma usprawiedliwionych podstaw.

24 W rozpatrywanej sprawie zarzut skargi kasacyjnej został sformułowany z powołaniem się na podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego, a to art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. poprzez jego błędną wykładnię.

25 Kwestię sporną w rozpoznawanej sprawie stanowi dopuszczalność zaliczenia wydatku z tytułu opcji walutowej (premii odkupu opcji walutowej nr ref. [...]) do kosztów uzyskania przychodów.

26 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za prawidłowe i znajdujące oparcie we wskazanym przez Sąd pierwszej instancji przepisie art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. należy uznać twierdzenie, że poniesienie wydatku z tytułu zamknięcia opcji walutowej było celowe, racjonalne i uzasadnione. Spółka prowadziła działalność gospodarczą obarczoną ryzykiem kursowym, zawierając transakcje związane z instrumentami pochodnymi Skarżąca działała w celu ograniczenia ryzyka kursowego. W 2008 r. Spółka zawarła wiele tego rodzaju transakcji, z tytułu których osiągnęła dochód. Nigdy nie posiadała więcej niż jednej otwartej transakcji opcyjnej. Zawarte opcje walutowe były zawsze związane z istniejącymi lub spodziewanymi przychodami z umów zawieranych przez Spółkę w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Zawierane transakcje walutowe były powiązane z obrotami walutowymi. Decyzja o zawarciu opcji o nr ref. [...], jej restrukturyzacji, a następnie zamknięciu z koniecznością zapłacenia bankowi premii opcyjnej, była natomiast wynikiem niespotykanej wcześniej sytuacji na rynkach międzynarodowych, będącej efektem kryzysu finansowego. Spółka posiadała strategie zabezpieczenia ryzyka walutowego związanego z działalności przedsiębiorstwa.

27 Słusznie przyjął Sąd pierwszej instancji, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy działania Spółki w zakresie restrukturyzacji, a następnie zamknięcia spornej opcji, nie miały charakteru spekulacyjnego, ale były to działania racjonalne, podjęte w celu zachowania źródła przychodów i zmniejszenia straty.

28 Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że zgodnie z art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2007 r., kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p. Dla potrzeb rozpoznawanej sprawy należy przyjmować, że podstawę opodatkowania stanowić będzie dochód Spółki stanowiący, zgodnie z przywołanymi przepisami, nadwyżkę sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania (art. 7 ust. 2 u.p.d.o.p.). Stosownie do przywołanej już treści art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., za koszty uzyskania przychodu należy zatem uważać takie wydatki, których poniesienie przez podatnika było spowodowane racjonalnym dążeniem i obiektywną możliwością osiągnięcia przychodu lub zachowania albo zabezpieczenia tego źródła, i które nie zostały wymienione w art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p. Nie każdy zatem wydatek poniesiony przez podatnika, nawet będący kosztem w sensie bilansowym i jednocześnie nie wymieniony w art. 16 ust. 1, będzie kosztem uzyskania przychodu. Użycie w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. zwrotu "w celu" oznacza, że nie zawsze wydatek przynieść musi skutek w postaci osiągnięcia przychodu, zachowania lub zabezpieczenia jego źródła. Podatnik podatku dochodowego od osób prawnych ma możliwość odliczenia od przychodów wszelkich wydatków, pod warunkiem jednak, iż będą one związane z opodatkowaną działalnością oraz nie zostały wskazane w katalogu wydatków niestanowiących tego rodzaju kosztów w art. 16 ust. 1 ustawy. Zatem przy ustalaniu kosztów uzyskania przychodów każdy wydatek - poza wyraźnie wskazanymi w art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p. - wymaga indywidualnej oceny pod kątem bezpośredniego lub pośredniego związku z przychodem i racjonalnością działania dla osiągnięcia tego przychodu. Sytuacje, w których ów związek przyczynowy nie jest jednoznaczny, należy rozwiązywać według zasad racjonalnego rozumowania, odrębnie w odniesieniu do każdego przypadku. Kosztami uzyskania przychodów będą zatem wydatki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, jeżeli są one racjonalnie uzasadnione, a każdy wydatek powinien być oceniany z tego punktu widzenia.

29 Powołany przez Autora skargi kasacyjnej wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2014 r, sygn. akt II FSK 1009/12, nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie z uwagi na to, że zapadł w innym stanie faktycznym sprawy. Z uzasadnienia wymienionego wyroku wynika, że sama Spółka wskazywała, iż dokonywane transakcje związane z opcjami walutowymi nie miały służyć ani osiągnięciu, ani zachowaniu, ani zabezpieczeniu jej źródła przychodów z bieżącej działalności gospodarczej. Transakcje związane z pochodnymi instrumentami nie były powiązane z żadnymi konkretnymi, ani przewidywanymi kontraktami handlowymi, w których rozliczenia miałyby następować w walutach obcych i zachodziłaby ewentualna potrzeba zabezpieczania w ten sposób ryzyka kursowego. W powołanej sprawie kontrakty opcyjne stanowiły inwestycję wysokiego ryzyka o charakterze spekulacyjnym (str. 8 – 9 uzasadnienia wyroku). W niniejszej, rozpatrywanej obecnie sprawie, ustalony i skutecznie niepodważony stan faktyczny jest inny niż ten w wymienionej sprawie o sygn. akt II FSK 1009/12.

30 Mając powyższe na uwadze, można podsumować, że w świetle przedstawionego stanu faktycznego Spółka nabyła instrumenty finansowe w postaci opcji, jednakże z uwagi na spadek wartości waluty polskiej i trudności w regulowaniu należności wynikającej z zawartego kontraktu doszło do przedterminowego zamknięcia opcji walutowej, co z kolei zrodziło po stronie Spółki należność na rzecz banku. Jeżeli wydatek ten odpowiada kryterium określonemu w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. – a co do istnienia związku pomiędzy przeprowadzonymi przez Skarżącą transakcjami na pochodnych instrumentach finansowych z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą wątpliwości nie podnoszono – stanowi tym samym koszt uzyskania przychodów w rozumieniu tego przepisu.

31 W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.

32 -----------------------

33 2