Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 2011 r., II FSK 1700/09

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 2011 r., II FSK 1700/09

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Włodzimierz Kubiak (sprawozdawca), Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska–Nowacka, Sędzia NSA del. Jan Grzęda, , Protokolant Janusz Bielski, po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2011 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi K. S. i K. S. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 czerwca 2009 r. sygn. akt II FSK 218/08 oddala skargę o wznowienie postępowania.

Uzasadnienie

2 I. Stan sprawy przedstawiał się następująco:

3 1. Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt II FSK 218/08 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną K. i K.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2007 r. w sprawie ze skargi małżonków S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 r.

4 Zaskarżony wyrok został wydany na rozprawie, na której nie był obecny pełnomocnik skarżących. Sąd stwierdził jego prawidłowe zawiadomienie o terminie rozprawy i nieuwzględniając złożonego wcześniej wniosku o odroczenie terminu rozprawy, sprawę rozpoznał w dniu 4 czerwca 2009 r..

5 2. Pismem z dnia 4 września 2009 r. skarżący wnieśli skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt II FSK 218/08 z powodu jego nieważności. Wyrok ten zaskarżono w całości i wniesiono o jego zmianę zgodnie z wnioskami zawartymi w skardze kasacyjnej, to jest o uchylenie w całości zaskarżonego skargą kasacyjną orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

6 Skargę o wznowienie postępowania oparto na naruszeniu art. 109 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), gdyż, zdaniem skarżących, zostali oni pozbawieni możliwości działania podczas rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Skarżący nie byli na rozprawie należycie reprezentowani z uwagi na nieodroczenie rozprawy w dniu 4 czerwca 2009 r.

7 W uzasadnieniu skargi wskazano, że w dniu 25 maja 2009 r. pełnomocnik skarżących złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek o odroczenie terminu rozprawy wyznaczonej na dzień 4 czerwca 2009 r., z uwagi na kolizję z rozprawą wyznaczoną w tym samym dniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu, w której pełnomocnik skarżących zamierzał wziąć udział. Pełnomocnik został ustanowiony przez skarżących w ostatnich dniach przed rozprawą, z uwagi na śmierć dotychczasowego ich pełnomocnika. Wywodzono, że zmiana terminu rozprawy pozwoliłaby obecnemu pełnomocnikowi zapoznać się z przedmiotem sporu w sprawie, a przede wszystkim wziąć udział w rozprawie i należycie reprezentować skarżących. Ponadto brak było możliwość udzielenia pełnomocnictwa substytucyjnego, gdyż pełnomocnikiem skarżących został ustanowiony doradca podatkowy.

8 W ocenie skarżących oddalenie przez skład orzekający Naczelnego Sadu Administracyjnego wniosku o odroczenie rozprawy było niezgodne z art. 109 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skarżący zostali pozbawieni możliwości działania poprzez fachowego i przygotowanego merytorycznie pełnomocnika. Przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność pełnomocnika stanowiło zaskoczenie dla skarżących i w efekcie nie uczestniczyli oni w rozprawie w dniu 4 czerwca 2009 r., co ograniczyło ich prawo do obrony.

9 3. W odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania Dyrektor Izby Skarbowej w P. wniósł o jej oddalenie i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

10 II. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

11 Skarga o wznowienie postępowania sądowego nie zasługuje na uwzględnienie.

12 Analizując treść skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt II FSK 218/08, należy stwierdzić, że w sprawie nie zachodzi przesłanka przewidziana w art. 271 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

13 Pomimo obszerności skargi, jej argumenty sprowadzają się w istocie do postawienia zarzutu niezastosowania przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie przepisu art. 109 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i tym samym pozbawienie skarżących możności działania i uniemożliwienie ich prawidłowej reprezentacji.

14 Art. 271 pkt 2 powołanej ustawy określa trzy podstawy wznowienia postępowania z powodu nieważności. Są to sytuacje, w których strona:

15 - nie miała zdolności sądowej lub procesowej,

16 - nie była należycie reprezentowana,

17 - wskutek naruszenia przepisów prawa pozbawiona była możności działania.

18 W skardze powołano się na drugą i trzecią podstawę, przy czym przytoczenie podstawy w postaci braku należytej reprezentacji, należy uznać za nieprawidłowe.

19 Podstawa ta dotyczy, jeżeli chodzi o osoby fizyczne, takich sytuacji, w których osoby te nie mają zdolności do czynności prawnych i z tej przyczyny w postępowaniu sądowym muszą być reprezentowane przez przedstawicieli ustawowych. Wskazuje na to treść art. 277 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi., gdzie w kontekście braku należytej reprezentacji mówi się o przedstawicielu ustawowym strony (J. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2009 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Wydanie IV, str. 684). Brakiem należytej reprezentacji nie jest zatem sytuacja, w której skarżący, mający pełną zdolność do czynności prawnych, nie byli reprezentowani przez pełnomocnika – nawet jeżeli brak tej reprezentacji spowodowany był naruszeniem prawa.

20 Zarzut pozbawienia strony możności działania wskutek naruszenia przepisów prawa zasługuje na głębszą analizę.

21 Podkreślenia wymaga, że wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania sądowoadministracyjnego jest instytucją o charakterze wyjątkowym. Oznacza to, że powinna być oparta na wąsko określonych podstawach. Jest to uzasadnione zwłaszcza z uwagi na konieczność zapewnienia stabilności orzeczeń sądowych. Obalenie prawomocnego orzeczenia sądowego jest możliwe jedynie, gdy zapadło ono z pogwałceniem bezwzględnie obowiązujących zasad prawa i jest rażąco sprzeczne z rzeczywistym stanem sprawy.

22 Zgodnie z art. 271 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi "można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności [...] jeżeli strona [...] wskutek naruszenia przepisów prawa pozbawiona była możności działania". Z uwagi na wspomnianą wyjątkowość instytucji wznowienie postępowania mogłoby ono nastąpić, jeżeli łącznie wystąpiłyby trzy przesłanki:

23 – w sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa,

24 – strona pozbawiona była możności działania.

25 – bezpośrednią i wyłączną przyczyną pozbawienia strony możności działania było naruszenie przepisów prawa.

26 Zdaniem składu Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego niniejszą sprawę, nie wystąpiła w niej żadna z wymienionych przesłanek.

27 Strona skarżąca wiąże pozbawienie jej możności działania z faktem nieuwzględnienia przez Naczelny Sąd Administracyjny wniosku o odroczenie rozprawy w dniu 4 czerwca 2009 r. Stosownie do art. 109 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. W ocenie strony skarżącej przeszkodą tą była niemożność stawienia się na rozprawie ustanowionego w dniu 18 maja 2009 r. pełnomocnika skarżącego, będącego doradcą podatkowym, który na ten sam dzień miał wyznaczoną rozprawę w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu.

28 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane wyżej okoliczności nie dawały podstawy do odroczenia rozprawy. Nie można bowiem zapominać, że sądy administracyjne (w tym również Naczelny Sąd Administracyjny) obowiązane są do załatwiania spraw bez zbędnej zwłoki. Odroczenie rozprawy jest więc możliwe jedynie wówczas, gdy niestawiennictwo strony spowodowane jest przeszkodą tego rodzaju, że strona działająca z należytą starannością w istocie nie może przezwyciężyć przeszkody i stawić się na rozprawie. Ta przesłanka musi być spełniona łącznie z zawiadomieniem sądu o niemożności stawiennictwa. W tym przypadku jedna z przesłanek nie została spełniona. O ile bowiem Naczelny Sąd Administracyjny został zawiadomiony o przeszkodzie w stawieniu się pełnomocnika skarżących na rozprawie, o tyle przeszkoda ta nie może być uznana za taką, której nie można było przezwyciężyć.

29 Przede wszystkim z wniosku o odroczenie rozprawy nie wynika, aby pełnomocnik strony skarżącej czynił starania o odroczenie rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu, choć zawiadomienie o rozprawie przed tym Sądem pełnomocnik skarżących otrzymał później niż informację o terminie rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Nie można też pominąć faktu, że pomimo śmierci poprzedniego pełnomocnika skarżących (adwokata A. M.) w toku postępowania (po sporządzeniu skargi kasacyjnej) jego obowiązki przejął, zgodnie z przepisami ustawy o adwokaturze, wyznaczony przez Okręgową Radę Adwokacką w P. na podstawie art. 37a ust. 2 ustawy z 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze ( Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.), w dniu 7 maja 2009 r. adw. A. D. Był on obowiązany do reprezentowania strony skarżącej w tym postępowaniu.

30 W dacie uzyskania wiadomości o kolizji terminów rozpraw drugiego z pełnomocników – doradcy podatkowego P. J. (23 maja 2009 r.), strona skarżąca była zatem reprezentowana przez dwóch fachowych pełnomocników. W odniesieniu do drugiego z nich na ten dzień nie istniała (wiadoma Sądowi) przeszkoda do stawienia się na rozprawie. Strona skarżąca, już po dniu ujawnienia się przeszkody, wypowiedziała adw. A. D. pełnomocnictwo do reprezentowania jej ze skutkiem natychmiastowym. Tym samym zrezygnowała z możliwości reprezentowania jej na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 4 czerwca 2009 r. przez drugiego pełnomocnika. W takiej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny zasadnie uznał, że nie zachodziła przesłanka do odroczenia rozprawy we wskazanym terminie. Strona skarżąca w dacie zawiadomienia jej o rozprawie i poznania przyczyny niemożności stawiennictwa przez nowego pełnomocnika miała bowiem możliwość skorzystania z usług drugiego z pełnomocników. Przeszkoda nie miała zatem charakteru przeszkody nie do przezwyciężenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 listopada 2008 r., sygn. akt II FSK 1098/07, opubl. w Lex nr 536808).

31 Ponadto, skoro od dnia 18 maja 2009 r. strona skarżąca dysponowała dwoma pełnomocnikami, wiedziała o obydwu terminach rozpraw i zwolniła jednego z pełnomocników z obowiązku prowadzenia sprawy w swoim imieniu, to nie można uznać, że niezastosowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny art. 109 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi było bezpośrednią i jedyną przyczyną nieobecności pełnomocnika strony skarżącej na rozprawie w dniu 4 czerwca 2009 r. Oznacza to, że w sprawie nie wystąpiła trzecia z wyżej wymienionych przesłanek a mianowicie bezpośredniość i wyłączność wpływu naruszenia przepisów prawa na pozbawienie strony możności działania.

32 Nie można również przyjąć, że strona skarżąca była pozbawiona możności działania. Taka sytuacja ma miejsce wtedy, gdy nie danoby jej w ogóle możliwości dokonywania czynności w sprawie. Udział w rozprawie nie stanowi jedynej formy udziału strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Stawiennictwo na rozprawie przed sądem administracyjnym nie jest obowiązkowe (art. 107 w związku z art. 193 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a strona ma prawo składać w toku postępowania pisma zawierające jej wnioski i oświadczenia (art. 45 w związku z art. 193 powołanej ustawy). W szczególności w tym trybie może uzupełnić uzasadnienie skargi kasacyjnej, jeżeli dotychczasowe uważa za zbyt lakoniczne, niezupełne czy też niewłaściwe (art. 183 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Odmowy uwzględnienia wniosku o odroczenie rozprawy nie można zatem utożsamiać z pozbawieniem strony możliwości działania.

33 W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę o wznowienie postępowania, na podstawie art. 282 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.