Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2012 r., II FSK 1583/10

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2012 r., II FSK 1583/10

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Anna Dumas, Sędzia NSA Zbigniew Kmieciak, Sędzia NSA Jerzy Rypina (sprawozdawca), Protokolant Justyna Nawrocka, po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2012 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej L. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 13 listopada 2009 r. sygn. akt I SA/Wr 615/09 w sprawie ze skargi L. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 26 lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe spółki 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu, 2) przyznaje od Skarbu Państwa – z kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu - pełnomocnikowi skarżącego adw. A. D. kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych zwiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie

2 Zaskarżonym wyrokiem z dnia 13 listopada 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu sygn. akt I SA/Wr 615/09 oddalił skargę L. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 26 lutego 2009 r. w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności podatkowej.

3 Z ustalonego przez Sąd pierwszej instancji stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżący był w okresie od 17 października 2000 r. do 30 czerwca 2004 r. członkiem zarządu P. Spółka z o.o. z siedzibą w D.. Naczelnik Urzędu Skarbowego w D. decyzją z dnia 4 listopada 2008 r. orzekł o jego odpowiedzialności za zobowiązania spółki z tytułu zaległości w podatku od towarów i usług za listopad 2003 r. w wysokości 30.341 zł wraz z odsetkami za zwłokę w kwocie 19.269 zł. Decyzję utrzymał w mocy Dyrektor Izby Skarbowej. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że postanowieniem z dnia 15 lutego 2007 r. Sąd Rejonowy w Wałbrzychu Wydział VI Gospodarczy stwierdził ukończenie postępowania upadłościowego spółki- zaległości podatkowe na dzień ogłoszenia upadłości spółki wynosiły 361.533,63 zł i w trakcie likwidacji jej majątku, zaspokojone zostały jedynie o kwotę 44.138,87 zł. Zdaniem organu odwoławczego zgromadzone w sprawie materiały dowodowe wskazują, że spółka od wielu lat borykała się z problemami finansowymi, co potwierdza wysokość zysków/strat osiąganych w latach 1998-2003, a strona skarżąca miała świadomość istniejącego stanu rzeczy o czym świadczy sprawozdanie z działalności zarządu za 2002 r. i 2003 r.

4 Zdaniem organu odwoławczego, w przypadku strony skarżącej nie wystąpiła przesłanka uwalniająca członka zarządu od odpowiedzialności za niezapłacone podatki. Organy uznały, że bez znaczenia dla sprawy pozostają stwierdzenia zawarte w piśmie z dnia 23 sierpnia 2008 r., że wyniki finansowe spółki za lata 2001-2003 były znacząco lepsze niż przed rokiem 2000 oraz, że spółka w 2001 r. weszła w układ sądowy z wierzycielami i w latach 2001-2003 w dużym stopniu wywiązała się ze swoich zobowiązań. Jednocześnie stwierdzono, że strona w toku postępowania podatkowego podniosła kwestię zawarcia w 2004 r. umowy cesji wierzytelności pomiędzy spółką, a innym podmiotem gospodarczym. Zdaniem strony fakt ten był nieuzasadniony gospodarczo, co pozwala na dochodzenie zaległych zobowiązań spółki od tego podmiotu, a wskazanie strony czyni zadość wymaganiom art. 116 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.). W ocenie organów sam fakt zawarcia przez spółkę umowy przelewu wierzytelności z innym podmiotem gospodarczym nie stwarza możliwości wszczęcia egzekucji w stosunku do wskazanego mienia.

5 W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

6 W odpowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o jej oddalenie i podtrzymała swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

7 Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał skargę za niezasadną.

8 W pierwszej kolejności Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie jest przedmiotem sporu okoliczność, że strona skarżąca była członkiem zarządu w okresie od 17 października 2000 r. do 30 czerwca 2004 r. oraz że egzekucja wobec spółki okazała się bezskuteczna.

9 Zdaniem Sądu zasadnie organ odwoławczy wskazał, że strona skarżąca nie udowodniła przesłanek, które uwolniłyby ją od odpowiedzialności za niezapłacone podatki. Takimi okolicznościami miały być – zdaniem strony skarżącej - zła kondycja spółki spowodowana m.in. fałszowaniem jej dokumentacji finansowej w latach 1995-1998, zapłata nienależnego podatku dochodowego od osób prawnych za te lata, ukrywanie przed udziałowcami rzeczywiście ponoszonych kosztów, co rzutowało na sytuację spółki w latach, w których pełnił funkcję członka zarządu. Jednocześnie strona skarżąca podnosiła okoliczność zawarcia w 2004 r. umowy cesji wierzytelności pomiędzy spółką i innym podmiotem gospodarczym sugerując nieuzasadnione gospodarczo działanie, a tym samym jej zdaniem wskazując mienie, z którego dochodzenie zaległych zobowiązań spółki byłoby możliwe.

10 Sąd pierwszej instancji stwierdził, że strona miała świadomość faktu, że spółka borykała się od lat z problemami finansowymi. Dowodem na ten fakt, w ocenie Sądu, są sprawozdania finansowe spółki za lata 1998-2003, jak też oświadczenia strony skarżącej. Wyrazem tego było, że strona skarżąca w sprawozdaniu z działalności zarządu za 2002 r. (strata za ten rok wynosiła 400.089,14 zł) potwierdza zmniejszenie majątku przedsiębiorstwa o 41% (sprzedaż nieruchomości), a także uważa, że spółka w najbliższym roku winna dokonać następnych sprzedaży aby umożliwić spłatę zadłużenia. W sprawozdaniu zarządu z działalności spółki w 2003 r. (strata w wysokości 140.593,30 zł) potwierdza negatywne zakończenie restrukturyzacji długów podatkowych z powodu braku możliwości zapłaty 68.000 zł. Ponadto oświadcza, że rok 2003 był kolejnym rokiem zamykającym się stratą pogłębiającą ujemny kapitał spółki; narastały zobowiązania wobec pracowników z tytułu nieterminowych wypłat wynagrodzeń; nie płacono składek ZUS, a w ślad za tym brak było funduszy na osobistych kontach emerytalnych pracowników; zaprzestano płacenia długów wobec dostawców. Strona skarżąca podkreśliła, że są to pierwsze syndromy upadku firmy i zauważyła, że majątek firmy z trudnością wystarczy na spłatę wszystkich zobowiązań dlatego decyzja o zgłoszeniu wniosku o upadłość wydaje się nieuchronna i niezbędna.

11 Sąd uznał, że nie ma racji skarżący, iż możliwa jest egzekucja z mienia jakim jest umowa cesji wierzytelności pomiędzy spółką a innym podmiotem gospodarczym. W ocenie Sądu twierdzenia strony skarżącej mają charakter domysłów, albowiem nie zostały poparte żadnymi dowodami, natomiast sama spółka została wykreślona z KRS.

12 Podatnik nie zgodził się z wyrokiem i wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok w całości i wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. Wniósł także o zasądzenie od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz adwokata A. D. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej według norm przepisanych.

13 Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

14 1) na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), dalej: P.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, przez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym uznaniu, że egzekucja wierzytelności z tytułu podatku od towarów i usług za miesiąc listopad 2003 r. z majątku spółki P. sp. z o.o. w D. okazała się bezskuteczna oraz art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), dalej: P.u.s.a. poprzez błędne ustalenie, że zaskarżona decyzja Dyrektora Izby Skarbowej we W. odpowiada prawu.

15 2) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj art. 3, art. 134 § 1 i art. 141 § 4 P.p.s.a., poprzez uznanie, pomimo braku jakichkolwiek dowodów w aktach, że stan faktyczny sprawy pozwala na uznanie bezskuteczności egzekucji prowadzonej przeciwko spółce, tj. P. sp. z o.o. z/s w D., błędne przyjęcie oczywistości tego faktu jak też niewyjaśnienie przyjętych w tym zakresie ustaleń w uzasadnieniu wyroku.

16 Dyrektor Izby Skarbowej złożył odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od strony skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

17 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

18 Skarga kasacyjna okazała się zasadna.

19 Jedyny zarzut tejże skargi znajdujący umocowanie w treści art. 174 pkt 1 p.p.s.a. opiera się na argumencie odnoszącym się do naruszenia przez sąd administracyjny pierwszej instancji przepisu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej przez nieprawidłową ocenę co do jego zastosowania. Według autorki skargi kasacyjnej, sąd ten – bez jakiegokolwiek dowodu, za bezsporną uznał nieskuteczność egzekucji wobec spółki (okoliczność, że "egzekucja wobec spółki okazała się bezskuteczna"). Twierdzenie to jest – jej zdaniem – "całkowicie nieuprawnione" (s. 3), zaś brak wykazania owej bezskuteczności przemawia za uchyleniem zaskarżonego wyroku.

20 Odnosząc się do wskazanego zarzutu trzeba potwierdzić fakt zamieszczenia w uzasadnieniu wydanego wyroku lakonicznej konstatacji: "nie budzi też wątpliwości bezskuteczność egzekucji przeciwko Spółce" (s. 6). Sąd dodał jedynie, że uruchomione postępowanie upadłościowe nie doprowadziło do pełnego zaspokojenia roszczeń wierzycieli, w tym zaległości podatkowych. Na dzień upadłości zaległości podatkowe Spółki wynosiły 361.533,63 zł, zaś w trakcie postępowania upadłościowego na konto organu wpłynęła jedynie kwota 44.138,87 zł. W myśl utrwalonego już w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądu, o bezskuteczności egzekucji w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej można mówić dopiero po zakończeniu postępowania upadłościowego, "gdy egzekucja nie może być prowadzona z uwagi na ogłoszoną upadłość" – tak R. Mastalski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki: Ordynacja podatkowa. Komentarz 2011, Wrocław 2011, s. 540 oraz powołany przez autora wyrok. Dla uznania egzekucji za bezskuteczną nie wystarczy jednakże sama okoliczność niezaspokojenia roszczenia podatkowego. W takiej sytuacji powinno być bowiem wydane odrębne postanowienie o bezskuteczności egzekucji (tamże, s. 541). Ze spostrzeżeniem tym korespondują ustalenia orzecznictwa sądowoadministracyjnego. Przykładowo, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 631/10 (LEX nr 757717) zauważył co następuje: "Przewidzianą w art. 116 § 1 o.p. przesłankę »bezskutecznej egzekucji«, należy rozumieć jako sytuację, w której nie ma jakichkolwiek wątpliwości, iż nie zachodzi żadna możliwość zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności z jakiejkolwiek części majątku spółki. Taką pewność daje zaś tylko stosowny formalny akt organu egzekucyjnego". Podobnie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r., sygn. akt II UK 308/10 (LEX nr 898703) przyznano, iż bezskuteczność egzekucji z majątku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy z 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych), "może być stwierdzona wyłącznie w postępowaniu w sprawie egzekucji należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzedzającym wydanie decyzji o odpowiedzialności członka zarządu spółki za te należności".

21 Z akt sprawy nie wynika, aby doszło do podjęcia aktu, o którym mowa, co w skardze kasacyjnej skwitowano uwagą: "bezskuteczność egzekucji zaległości [...] nie została stwierdzona jakimkolwiek dowodem" (s. 3). Wypada zarazem przypomnieć, że zgodnie z art. 133 § 1 P.p.s.a., sąd administracyjny "wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy, na podstawie akt sprawy". Nie może być wobec tego wątpliwości co do naruszenia w analizowanym przypadku przepisów art. 134 § 1 i art. 141 § 4 tej ustawy, rozpatrywanych samodzielnie lub w związku z jej art. 133 § 1. Znalazł tym samym potwierdzenie drugi z zarzutów skargi kasacyjnej, odnoszący się do naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

22 W tym stanie rzeczy, z mocy art. 185 § 1 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto zgodnie z art. 203 pkt tej ustawy.