Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r., II FSK 1094/21

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r., II FSK 1094/21

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Dumas (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Jan Grzęda, Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska- Nowacka, Protokolant Karolina Zarzycka-Ciołkiewicz, po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2022 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi B. H. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2021 r. sygn. akt II FSK 1860/20 oddalającym skargę kasacyjną B. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 12 marca 2020 r. sygn. akt I SA/Łd 486/19 w sprawie ze skargi B. H. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 25 kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. oddala skargę o wznowienie postępowania sądowego.

Uzasadnienie

2 1. Wyrokiem z 27 maja 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny (sygn. akt II FSK 1860/20) oddalił skargę kasacyjną B. H. – nazywanej dalej "Skarżącą", od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 12 marca 2020 r. (sygn. akt I SA/Łd 486/19).

3 2.1. Pismem z 25 sierpnia 2021 r. pełnomocniczka Skarżącej wniosła skargę o wznowienie postępowania zakończonego wspomnianym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jako podstawę prawną tej skargi wskazano art. 270, art. 271 pkt 2 w zw. z art. 277 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej jako "P.p.s.a.").

4 W motywach skargi o wznowienie postępowania pełnomocniczka Skarżącej podniosła, że rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, w trybie przewidzianym w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze. zm.; dalej jako "ustawa o Covid-19") – naruszało konstytucyjne prawo strony do rozpoznania jej sprawy na posiedzeniu jawnym. Zdaniem strony skarżącej, nie było faktycznych podstaw, które uzasadniałyby zarządzenie przeprowadzenia posiedzenia niejawnego. Naczelny Sąd Administracyjny powinien był przynajmniej przeprowadzić rozprawę w trybie online.

5 2.2. W odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania, pełnomocnik organu zwrócił uwagę, że w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o Covid-19, nie narusza prawa strony do publicznej rozprawy.

6 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

7 3.1. Skarga o wznowienie postępowania jest niezasadna, dlatego została oddalona.

8 3.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym w sprawie, w której strona domaga się wznowienia postępowania, nie skutkowało nieważnością postępowania w rozumieniu art. 271 pkt 2 P.p.s.a.

9 Zgodnie z tym przepisem można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowej. Niemożność działania, czyli niemożność obrony swoich praw, jest pozbawieniem możliwości podejmowania w procesie czynności procesowych. Przy czym, pozbawienie strony możliwości działania musi być skutkiem naruszenia przepisów prawa przez sąd w postępowaniu zakończonym orzeczeniem, którego dotyczy skarga o wznowienie. W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że aby doszło do wznowienia postępowania na podstawie art. 271 pkt 2 P.p.s.a. muszą zostać spełnione trzy przesłanki: w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, strona została pozbawiona możności działania bez własnej winy oraz bezpośrednią i wyłączną przyczyną pozbawienia strony możności działania było naruszenie przepisów prawa (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 25 kwietnia 2012 r., II OSK 2557/11; 9 stycznia 2018 r., I OSK 1545/17; 30 czerwca 2020 r., I GSK 1554/19; 8 grudnia 2020 r., I OSK 305/19).

10 W tym kontekście należy zauważyć, że strona skarżąca wnosząc skargę o wznowienie postępowania argumentowała, iż na skutek wyłączenia jawności rozprawy ograniczone zostało jej konstytucyjne prawo do jawnej rozprawy i pozbawiona została możliwości działania. Ponadto zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II o wyznaczeniu posiedzenia niejawnego wydane zostało z naruszeniem art. 15 zzs4 ustawy o Covid-19.

11 3.3. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że w art. 45 ust. 2 Konstytucji RP przewidziano możliwość wyłączenia jawności rozprawy ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny. Ponadto z unormowania zawartego w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wynika, że ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Biorąc pod uwagę, że skarga kasacyjna Skarżącej została rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o Covid-19 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym i konieczności podjęcia działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu wirusem Covid-19 – należy również zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 68 ust. 4 Konstytucji RP władze publiczne są obowiązane do zwalczania chorób epidemicznych.

12 Z unormowań tych wynika, że prawo do sądu, rozumiane również jako prawo do wysłuchania bezpośrednio przed sądem, nie może być absolutyzowane i podlega ograniczeniu wówczas, gdy jest to konieczne dla ochrony innych wartości konstytucyjnych. W szczególnych sytuacjach, wówczas gdy pełna realizacja poszczególnych zasad pozostaje w sprzeczności, ustawodawca uprawniony jest zatem do ich ważenia i wprowadzania ograniczeń, które umożliwią ich ochronę. W tym kontekście warto przywołać wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 stycznia 1999 r. (sygn. akt P 2/98; publ. OTK nr 1/1999, poz. 2), zgodnie z którym przesłanka konieczności ograniczenia w demokratycznym państwie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, sformułowana w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP "stanowi w pewnym sensie odpowiednik wypowiadanych w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego postulatów kształtujących treść zasady proporcjonalności. Z jednej strony stawia ona przed prawodawcą każdorazowo wymóg stwierdzenia rzeczywistej potrzeby dokonania w danym stanie faktycznym ingerencji w zakres prawa bądź wolności jednostki. Z drugiej zaś winna ona być rozumiana jako wymóg stosowania takich środków prawnych, które będą skuteczne, a więc rzeczywiście służące realizacji zamierzonych przez prawodawcę celów. (...) Przesłanka ochrony porządku publicznego, mimo jej dalece niedookreślonego treściowo charakteru, mieści w sobie niewątpliwie postulat takiego ukształtowania stanu faktycznego wewnątrz państwa, który umożliwia normalne współżycie jednostek w organizacji państwowej. Dokonując ograniczenia konkretnego prawa lub wolności, ustawodawca kieruje się w tym przypadku troską o należyte, harmonijne współżycie członków społeczeństwa, co obejmuje zarówno ochronę interesów poszczególnych osób, jak i określonych dóbr społecznych (...)".

13 Do tego aspektu odniósł się również Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19 (publ. CBOSA), stwierdzając, że prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. W motywach uchwały zwrócono uwagę, że z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie uprawnienia przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Natomiast dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej posiedzenia powinno następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego.

14 Biorąc pod uwagę powyższe, ograniczenie jawności nie byłoby możliwe w sytuacji prowadzenia przed sądem administracyjnym postępowania dowodowego i to nawet w wyjątkowej sytuacji dotyczącej stanu pandemii choroby zakaźnej. Jak wynika jednak z akt sprawy w toku postępowania kasacyjnego żadna ze stron nie domagała się przeprowadzenia w postępowaniu kasacyjnym dodatkowych, uzupełniających dowodów w oparciu o przepis art. 106 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 193 tej ustawy.

15 3.4. W kontekście powyższych rozważań należy zaznaczyć, że art. 15 zzs4 ustawy o Covid-19 jest przepisem szczególnym w rozumieniu art. 10 oraz art. 90 § 1 P.p.s.a. i może stanowić podstawę do wyłączenia jawności rozprawy. Jest to o tyle istotne, że jako podstawę prawną zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II Izby Finansowej NSA o skierowaniu rozpoznania sprawy na posiedzenie niejawne z 14 kwietnia 2021 r., wskazano art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy o Covid-19. Zgodnie z jego brzmieniem właściwym dla daty przywołanego zarządzenia przewodniczący mógł zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uznał rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można było przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Możliwość zastosowania wskazanego w tym przepisie trybu zależała zatem przede wszystkim od okoliczności faktycznych dotyczących stanu epidemii.

16 Tymczasem z treści wspomnianego zarządzenia wynikało, że zostało ono wydanie z uwagi na konieczność wdrożenia w Naczelnym Sądzie Administracyjnym działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-Cov-2 oraz objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym. Tym samym nie można zgodzić się ze pełnomocniczką Skarżącej, że strona nie została poinformowana o faktycznych przesłankach skutkujących koniecznością rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym (s. 4 skargi o wznowienie). Równocześnie nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 jest m. in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem Covid-19, a w dacie orzekania przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie, której wznowienia domaga się strona skarżąca, istniały takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, uzasadniały uwzględnianie powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości. W tym względzie stwierdzenie, że Naczelny Sąd Administracyjny nie przeprowadził analizy stanu zagrożenia wirusem Covid-19 w maju 2021 r. należy ocenić, jako bezzasadne. Nawet jeżeli, jak podkreśla strona skarżąca, w tym okresie obostrzenia sanitarne były stopniowo znoszone – wciąż trwała pandemia, a zagrożenie wirusem Covid-19 było rzeczywiste.

17 Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również zastrzeżeń strony, co do braku informacji o warunkach przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku oraz nieustaleniu przez sąd, czy strona dysponuje techniczną możliwością uczestniczenia w rozprawie online (s. 6 skargi o wznowienie). Możliwość przeprowadzenia rozprawy we wspomniany sposób nie zależy bowiem jedynie od możliwości technicznych pełnomocnika strony, ale również możliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego – te zaś z uwagi na rozmiar pandemii były ograniczone.

18 3.5. Końcowo należy podkreślić, że jawna rozprawa daje stronom możliwość wyjaśnienia wątpliwości składu orzekającego, przedstawienia swoich racji czy uzupełnienia stanowisk zawartych we wcześniejszych pismach. Ponadto, stwarza możliwość przedstawienia okoliczności, które wydarzyły się pomiędzy złożeniem pisma inicjującego postępowanie a rozprawą. Przy czym, jak już zostało to wyjaśnione, jawność może zostać wyłączona na podstawie przepisów szczególnych. Stąd też odstępstwo od rozpoznania sprawy na posiedzeniu jawnym na rzecz formy niejawnej powinno następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Z tej perspektywy najistotniejszym jest zachowanie prawa strony do przedstawienia swojego stanowiska (gwarancja prawa do obrony).

19 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, standard ochrony praw stron i uczestników został zachowany, ponieważ miały one możliwość zajęcia stanowiska w sprawie poprzez złożenia odpowiednich pism.

20 3.6. W tym stanie rzeczy nie można przyjąć, aby strona wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania w sprawie w rozumieniu art. 271 pkt 2 P.p.s.a. Wbrew stanowisku wyrażonemu w skardze o wznowienie postępowania nie zostały naruszone żadne przepisy, ani rangi konstytucyjnej, ani ustawowej dotyczące rozpatrzenia sprawy na posiedzeniu niejawnym bez udziału stron. O pozbawieniu możności działania można mówić, gdy stronie nie dano w ogóle możliwości działania i z przyczyny leżącej poza nią nie mogła ona w ogóle wziąć udziału w sprawie. Jeżeli w sprawie wcale nie doszło do uchybień procesowych, które pozbawiłyby osobę zainteresowaną możliwości podejmowania dozwolonych w przepisach procedury sądowoadministracyjnej czynności procesowych, to zainteresowana strona nie może domagać się skutecznie wznowienia postępowania sądowego, gdyż w takiej sytuacji nie może być mowy o pozbawieniu jej możności działania w omawianym znaczeniu.

21 3.7. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę o wznowienie postępowania na podstawie art. 282 § 2 P.p.s.a.

22 3.8. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że brak było podstaw do zasądzenia zwrotu kosztów tego postępowania. Zgodnie z art. 276 P.p.s.a. do postępowania ze skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej. Jednakże, gdy do wznowienia postępowania właściwy jest Naczelny Sąd Administracyjny, stosuje się odpowiednio art. 175 P.p.s.a. (dotyczący wyłącznie obowiązku sporządzenia skargi przez profesjonalnego pełnomocnika). Tym samym, w postępowaniu wznowieniowym zastosowanie znajdzie zasada wynikająca z art. 199 P.p.s.a., który stanowi, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.