Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2021 r., III FSK 38/21

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2021 r., III FSK 38/21

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz (sprawozdawca), Sędzia NSA Anna Dalkowska, po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej C. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 lutego 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 983/17 w sprawie ze skargi C. B. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na PFRON za grudzień 2009 r. i styczeń 2010 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2) zasądza od Ministra Rodziny i Polityki Społecznej na rzecz C. B. kwotę 340 (słownie: trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Zaskarżonym wyrokiem z dnia 13 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 983/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA") oddalił skargę C. B. (dalej: "Skarżący") na decyzję Ministra Rodziny, Prawy i Polityki Społecznej (dalej: "Minister") w przedmiocie ustalenia solidarnej odpowiedzialności prezesa zarządu wraz ze spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za grudzień 2009 r. i styczeń 2010 r. Podstawą powyższego orzeczenia był art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm., dalej: "p.p.s.a.").

3 Z uzasadnienia tego wyroku wynika, że decyzją z 5 listopada 2015 r. Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych ustalił, iż odpowiedzialność za zaległości R. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej (dalej Spółka) z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za: grudzień 2009 r. w kwocie głównej: 2 696,00 zł, w odsetkach: 290,00 zł i za styczeń 2010 r. w kwocie głównej: 2 696,00 zł, w odsetkach: 265,00 zł, naliczonych na dzień przed ogłoszeniem upadłości Spółki tj. 20 stycznia 2011 r. ponosi Prezes Zarządu – Skarżący.

4 Minister wydał decyzję z 29 grudnia 2016 r., którą utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Minister zgodził się z organem pierwszej instancji, iż Skarżący nie wykazał, że we właściwym czasie złożono wniosek o ogłoszenie upadłości, ani nie przedstawił dowodów potwierdzających, że nie ponosi winy za niezgłoszenie we właściwym czasie takiego wniosku.

5 W skardze do WSA Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

6 1) art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku — Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2017 roku, poz. 201 ze zm., dalej: "o.p."), poprzez błędne uznanie, że Skarżący jako członek zarządu Spółki nie zgłosił we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości i z własnej winy nie wszczął postępowania zabezpieczającego Spółkę przed ogłoszeniem upadłości;

7 2) art. 116 § 1 pkt 1 lit. b) o.p. poprzez błędne uznanie, że Skarżący jako członek zarządu Spółki z własnej winy nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki i własnej winy nie wszczął postępowania zabezpieczającego Spółkę przed ogłoszeniem upadłości;

8 3) art. 122 i 187 § 1 o.p. poprzez niedokonanie stosownych ustaleń umożliwiających prawidłową ocenę kiedy powinno nastąpić złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz czy złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości przez stronę nastąpiło we właściwym terminie.

9 Ponadto Skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentów wskazanych w uzasadnieniu na okoliczność ustalenia braku odpowiedzialności za przedmiotowe zaległości.

10 W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

11 W zaskarżonym wyroku WSA stwierdził, że w przedmiotowej sprawie zaistnienie przesłanek pozytywnych nie budzi wątpliwości. Skarżący pełnił funkcję Prezesa Zarządu w okresie w którym powstały przedmiotowe zaległości. WSA wskazał także, że w toku prowadzonego postępowania upadłościowego majątek upadłego został zlikwidowany w całości, a wierzytelności PFRON nie zostały zaspokojone.

12 Dalej WSA wyjaśnił, że dla spełnienia przesłanki uwalniającej członka zarządu od odpowiedzialności za zaległości spółki niewystarczające jest samo złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Konieczne jest bowiem skuteczne zgłoszenie wniosku, a zatem dokonanie wszelkich czynności niezbędnych dla kontynuowania tego postępowania (w tym również wykazanie przez dłużnika majątku, którego wartość wystarczy na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego). W związku z powyższym WSA stwierdził, iż nie można uznać za spełnienie powyższej przesłanki egzoneracyjnej wniosku złożonego przez Skarżącego w dniu 19 marca 2009 r., gdyż nie nastąpiło skuteczne wszczęcie postępowania upadłościowego ze względu na brak wystarczającego majątku Spółki na pokrycie kosztów postępowania.

13 W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego orzeczenia, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA, a nadto o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa według norm przepisanych.

14 Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

15 I. naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie:

16 a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 122, art. 187 § 1, art. 191 o.p. poprzez:

17 - przyjęcie, że właściwym czasem dla złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości był początek roku 2009 (bez dokładnego sprecyzowania terminu) przy jednoczesnym uznaniu, że wniosek złożony w marcu 2009 r., jako prawomocnie oddalony, nie może być uznany za złożony skutecznie i w konsekwencji przyjęcie, iż wniosek taki złożony został dopiero w lipcu 2010 r.,

18 - niezebranie i nierozpatrzenie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący

19 w odniesieniu do specyfiki "R." Sp. z o.o. (dalej: "Spółka"), w szczególności w zakresie analizy sytuacji finansowej Spółki oraz w zakresie, w jakim organ a następnie WSA uznały, że nie jest potrzebne załączenie w poczet materiału dowodowego akt postępowania upadłościowego zainicjowanego wnioskiem z marca 2019 r., mimo złożonego wniosku przez Skarżącego, a to w kontekście oceny "właściwego czasu" dla złożenia wniosku;

20 - przyjęcie przez, iż uniewinnienie Skarżącego w postępowaniu karnym prowadzonym przez Sąd Rejonowy w S. pod sygn. akt [..] nie ma znaczenia dla oceny braku winy Skarżącego w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości;

21 - poprzestaniu na przyjęciu, iż podjęty przez Skarżącego szereg działań naprawczych w stosunku do Spółki, nie miał znaczenia dla ustalenia wystąpienia przesłanki egzoneracyjnej, o której mowa w art. art. 116 § 1 pkt 1 lit. "b" o.p, bez rozważenia wpływu tych działań na brak winy w terminowym złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości;

22 - przyjęcie, że Skarżący odpowiada solidarnie ze Spółką za zaległości za grudzień 2009 r. i styczeń 2010 r., tj. powstałe w okresie, w którym postępowanie z wniosku o ogłoszenie upadłości, złożonego w marcu 2009 r., nie było prawomocnie zakończone;

23 II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

24 - art. 116 § 1 pkt 1 lit. "a" o.p., poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że Skarżący, jako prezes zarządu Spółki nie zgłosił we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości;

25 - art. 116 § 1 pkt 1 lit. "b" o.p., poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że Skarżący jako prezes zarządu Spółki z własnej winy nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki.

26 W uzasadnieniu powyższej skargi kasacyjnej uszczegółowiono jej zarzuty.

27 Strona przeciwna nie skorzystała z prawa wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

28 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

29 Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

30 Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału III Izby Finansowej NSA, działając na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842) oraz uwzględniając § 1 pkt 2 Zarządzenia nr 39 Prezesa NSA z dnia 16 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w Naczelnym Sądzie Administracyjnym działań służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym, skierowano niniejszą sprawę na posiedzenie niejawne. Strony nie wnosiły zastrzeżeń do trybu rozpoznania sprawy, po otrzymaniu informacji o posiedzeniu niejawnym i podstawach jego zarządzenia.

31 Stosownie do treści art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) albo naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Dopełnienie wymogu wskazania podstaw skargi kasacyjnej zakreślonych w powołanym przepisie art. 174 p.p.s.a. jest konieczne, ponieważ wyznacza granice skargi kasacyjnej, którymi jest związany Naczelny Sąd Administracyjny (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Wyjątkiem są tu jedynie przesłanki nieważności postępowania, które Sąd bierze pod rozwagę z urzędu. Przed przystąpieniem do oceny zarzutów skargi kasacyjnej zbadano, czy nie zaistniała którakolwiek z przesłanek nieważności określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła żadna z przyczyn nieważności, wskazywana w przywoływanym unormowaniu.

32 Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do oceny zasadności rozstrzygnięcia WSA o odpowiedzialności podatkowej Skarżącego za zobowiązania podatkowe Spółki.

33 Naczelny Sąd Administracyjny za zasadny uznaje zarzut naruszenia przez WSA prawa materialnego, tj. art. 116 § 1 pkt 1 lit. "b" o.p.

34 Wyjaśnić należy, że podejmując się pełnienia funkcji członka zarządu (przyjmując wybór do wiadomości i zgadzając się na niego) osoba taka nabywa nie tylko prawo, ale także obowiązek prowadzenia spraw spółki (art. 208 § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1577 z późn. zm.). Powinnością takiej osoby jest posiadanie elementarnej wiedzy o sprawach spółki, w tym o sprawach finansowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 5 lipca 2011r., I UK 422/10, LEX nr 1084705). Członek zarządu po powołaniu go w skład zarządu spółki ma zatem obowiązek zapoznać się z jej stanem finansowym, analizować go na bieżąco i w przypadku, gdy zachodzą ku temu przesłanki złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, aby uchronić się przed odpowiedzialnością za długi tej spółki.

35 Szczególnie istotnym momentem będzie ustalenie daty, od której możliwe jest zapoznanie się ze sprawozdaniem finansowym spółki. Oczywiście, z biernej postawy, czy też niedbalstwa członka zarządu, nie można wywodzić podstaw do zwolnienia z odpowiedzialności za spółkę. Brak dostatecznego zainteresowania sprawami spółki - również w zakresie rzetelnego rozliczania się z budżetem państwa z tytułu podatków - skutkujący niedeklarowaniem i nieznajomością wysokości należnych zobowiązań podatkowych spółki, stanowi zawinione zaniechanie wykonywania podstawowych obowiązków (por. wyrok NSA z 22 listopada 2006r. I FSK 189/2006; wyrok WSA w Warszawie z dnia 28 czerwca 2017r. sygn. akt III SA/Wa 1600/16). Niemniej, brak ustaleń w tym zakresie (jak w niniejszej sprawie), tj. brak wyjaśnienia i podjęcia kontroli sądowej co do ustalenia momentu możliwości zapoznania się ze stanem majątkowym przez członka zarządu, czyni rozstrzygnięcie wadliwym.

36 Jak wynika z treści art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p. członek zarządu może zwolnić się od odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki, jeśli wykaże, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy. W sprawie zastosowano niewłaściwą wykładnię tego przepisu – jego prawidłowa interpretacja wymaga podjęcia w sprawie ustaleń co do tego, kiedy członek zarządu mógł zapoznać się z sytuacją finansową spółki.

37 Naczelny Sąd Administracyjny za zasadny uznaje również zarzut naruszenia przez WSA przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 122, art. 187 § 1, art. 191 o.p. Ocena zasadności tego zarzutu pozostaje w związku z uwagami dotyczącymi 116 § 1 pkt 1 lit. "b o.p. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, WSA niewłaściwie odniósł się do oceny zebranego przez organy materiału dowodowego, tj. w sposób nieodpowiadający zasadom postępowania dowodowego według przepisów art. 122. art. 187 § 1 oraz art. 191 o.p. w odniesieniu do specyfiki działalności prowadzonej przez Spółkę w zakresie analizy jej sytuacji finansowej, jak również w kwestii braku oceny uniewinnienia w stosunku do Skarżącego w postępowaniu karnym. Konieczne jest również uczynienie zadość wymaganiom dowodowym wynikającym z art. 116 § 1 pkt 1 lit. "b o.p., o czym mowa jest wyżej.

38 W związku z tym uznać należy, że WSA nie dokonał w sposób należyty kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Organ podatkowy uznał, iż przywoływane w toku postępowania przez Skarżącego kwestie wydania w stosunku do niego karnego wyroku uniewinniającego (Sąd Rejonowy w S., sygn. akt [...] nie mają znaczenia dla rozstrzyganej sprawy, zaś WSA kwestię tą zupełnie pominął (domniemywać należy, że zaakceptował stanowisko organu).

39 W związku z powyższym uzasadnienie zaskarżonego wyroku przedstawia się jako niespełniające wymogów określonych w art. 141 § 4 p.p.s.a., ponieważ nie wskazuje na argumenty, dla których kwestionowane postępowanie organów podatkowych odpowiada prawu. Uzasadnienie to zawiera również wewnętrzną sprzeczność. WSA stwierdza: "Zatem w świetle przepisów prawa upadłościowego (art. 11 ust. 2 i art. 21) Skarżący powinien zgłosić wniosek o ogłoszeniu upadłości z początkiem roku 2009." Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie można było jednoznacznie wywieść, w jakim dokładnie czasie Skarżący powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, a WSA w swoich rozważaniach tą okoliczność również pominął. Trafnie wywodził autor skargi kasacyjnej w jej petitum i w uzasadnieniu, że WSA nie wyjaśnił, jak należy rozumieć zwrot "z początkiem roku 2009". Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika więc, czy gdyby przyjąć stanowisko Skarżącego, iż wniosek został przez niego złożony - to data złożenia mieści się w określeniu "właściwego czasu", który WSA wskazał na początek 2009 r. Jeśli tak, to dalsze rozważania, dotyczące braku winy Skarżącego faktycznie byłyby zbędne. Jeśli jednak przyjąć, że wniosek nie został złożony w znaczeniu takim, że skutkiem jego wniesienia w marcu 2009 r., nie było wszczęcie postępowania likwidacyjnego, czy naprawczego, to obowiązkiem WSA było rozważenie zarzutów Skarżącego zawartych w skardze. Tego WSA nie uczynił, w uzasadnieniu lakonicznie podając, że okoliczności te nie mają znaczenia dla ustalenia wystąpienia przesłanki egzoneracyjnej. Dlatego też zaskarżony wyrok narusza przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. - bowiem poprzez dokonanie wadliwego rozpoznania istoty sporu nie doszło do odniesienia się w uzasadnieniu wyroku do zarzutów podniesionych w skardze. WSA dopuścił się zaniechania wykonania pełnej kontroli zaskarżonej decyzji, czym naruszył przepisy postępowania, co bez wątpienia miało wpływ na wynik sprawy, jako że skutkowało utrzymaniem w mocy decyzji organów podatkowych w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu Spółki.

40 Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny za niecelowe uznał na tym etapie rozpatrywania niniejszej sprawy, ustosunkowywanie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej.

41 W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 p.p.s.a., uwzględnił skargę kasacyjną, uznając jej zarzuty w części za usprawiedliwione.

42 O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.

43 Sławomir Presnarowicz Krzysztof Winiarski Anna Dalkowska