Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2023 r., III FSK 2788/21

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2023 r., III FSK 2788/21

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Dalkowska, Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia WSA (del.) Anna Juszczyk-Wiśniewska (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 28 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 30 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Lu 489/19 w sprawie ze skargi J.G. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 15 maja 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w zakresie zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie.

Uzasadnienie

2 Zaskarżonym wyrokiem z 30 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Lu 489/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w sprawie ze skargi J. G. oddalił skargę na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 15 maja 2019 r. nr 0601-IEE-2.711.64.2019.8 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w zakresie zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej.

3 Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronie internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl).

4 Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł J. G., reprezentowany przez pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

5 1. naruszeniem przepisów prawa materialnego i postępowania w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.), tj.:

6 a) art. 134 i 135 P.p.s.a. w związku z art. 184 Konstytucji RP oraz art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a. w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), dalej P.p.s.a., poprzez jego niezastosowanie, wbrew obowiązkowi wynikającemu wprost z ustawy, a w wyniku tego zaakceptowanie (sanowanie) rażącego naruszenia innych przepisów postępowania znajdujących się w szczególności w ustawie z dnia 14.06.1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2020 r. poz. 256), w szczególności:

7 - poprzez przyjęcie, że postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 15.05.2019 r. (sygn. 0601-IEE-2.71 1.64.2019.8), doręczonego Stronie w dniu 03.06.2019 r., utrzymującego w mocy postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. z dnia 13.02.2019 r. ([...]), w sprawie odmowy wszczęcia postępowania dotyczącego zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. "w sposób rażący nie narusza art. 61a Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez błędne jego zastosowanie

8 - poprzez przyjęcie, że postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 15.05.2019 r. (sygn. 0601-IEE-2.711.64.2019.8), doręczonego Stronie w dniu 03.06.2019 r., utrzymującego w mocy postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. z dnia 13.02.2019 r. ([...]), w sprawie odmowy wszczęcia postępowania dotyczącego zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. "w sposób rażący nie narusza art. 61a Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez rozpatrzenie sprawy w zakresie ad meritum treści zarzutów, do czego nie uprawnia art. 61a § 1 k.p.a.,

9 - poprzez przyjęcie, że postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 15.05.2019 r. (sygn. 0601-IEE-2.711.64.2019.8), doręczonego Stronie w dniu 03.06.2019 r., utrzymującego w mocy postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. z dnia 13.02.2019 r. ([...]), w sprawie odmowy wszczęcia postępowania dotyczącego zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L., w sposób rażący nie narusza art. poprzez błędne uznanie, iż zarzuty skarżącego nie wymagają rozpatrzenia w trybie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jako jedynej procedury przewidzianej w prawie na zarzuty,

10 - poprzez przyjęcie, że ustalenie prawa do złożenia zarzutów nie wymaga rozstrzygnięcia w postaci postanowienia o odrzucenia zarzutów z powodu upływu terminu do ich złożenia, bądź postanowienia o ich przyjęciu.

11 b) naruszenie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 135 w związku z art. 184 Konstytucji RP oraz art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a. w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) poprzez jego niezastosowanie, wbrew obowiązkowi wynikającemu wprost z ustawy, a w wyniku tego zaakceptowania rażącego naruszenia przepisów postępowania egzekucyjnego w administracji, co w konsekwencji doprowadziło do uznania przez Sąd, iż tytuły wykonawcze zostały doręczone stronie, mimo iż takie rozstrzygnięcie nie może zapaść w trybie art. 61a § 1 kpa.

12 c) naruszenie art. 2 w zw. z art. 7 Konstytucji RP, poprzez przyjęcie, iż organy podatkowe w żadnym miejscu nie sprzeniewierzyły się obowiązującej procedurze

13 d) naruszenie art. 106 § 3, art. 113 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przy czym tego ostatniego przepisu w związku art. 33 § 1 pkt 1, 7, 10 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji – a w wyniku tego zaakceptowanie naruszenia przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy,

14 e) naruszenie zasady łączenia spraw bez wcześniejszego rozstrzygnięcia w tej sprawie, także naruszyło kodeks postępowania administracyjnego, ustawę o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i Konstytucję RP w zakresie prawa obywatela do sądu i rzetelnego rozpatrzenia jego sprawy, gdyż każdy jego wniosek dotyczył innej podstawy faktycznej i prawnej.

15 2. Naruszenie przepisów art. 119 w zw. z art. 10 P.p.s.a. poprzez niejawne rozpoznanie w postępowaniu uproszczonym niniejszej sprawy, która jest sprawą o znacznym stopniu skomplikowania i wymagała czynnego udziału Skarżącego bądź jego pełnomocnika w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w tym uczestnictwa w rozprawie i złożenia wyjaśnień oraz wniosków na poparcie swoich twierdzeń, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia zasady jawności, a także naczelnej zasady postępowania – tj. czynnego udziału stron w postępowaniu sądowym.

16 Pełnomocnik Skarżącego wniósł o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie. Zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej Skarżącemu z urzędu w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym oraz przed Naczelnym Sądem Administracyjnym - według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

17 Pełnomocnik Skarżącego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazał, że w dniu 4 marca 2020 r odbyła się rozprawa w sprawie, na której Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowił o odroczeniu rozprawy bezterminowo z uwagi na złożony został wniosek Skarżącego o przyznanie pomocy prawnej przez ustanowienie doradcy podatkowego z urzędu. Zgodnie z procedurami Krajowa Izba Doradców Podatkowych w dniu 6 lipca 2020 r. wyznaczyła do wykonywania prawa pomocy doradcę podatkowego. Następnie w dniu 9 lipca 2020 r. (tj. w dniu gdy pełnomocnik z urzędu otrzymał pismo powiadamiające o wyznaczeniu go do świadczenia prawa pomocy w tej sprawie ), Przewodnicząca Wydziału I WSA w Lublinie zarządziła o skierowaniu sprawy na rozprawę. W dniu 10 lipca 2020 r., zastępca Przewodniczącego Wydziału I swoim zarządzeniem postanowiła o uchyleniu ww. zarządzenia z 9 lipca 2020 r., i skierowała sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym. Termin posiedzenia niejawnego został wyznaczony na dzień 30 lipca 2020 r. Pełnomocnik Skarżącego nie został powiadomiony o trybie i terminie załatwienia sprawy. 4 sierpnia 2020 r., pełnomocnikowi doręczono odpis sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 lipca 2020 r. W ocenie pełnomocnika Skarżącego, rozpoznanie sprawy w sposób niejawny w sytuacji przyznania stronie prawa pomocy i nie danie czasu pełnomocnikowi na zapoznanie się z materiałem i wniesieniem uwag jest dla piszącego skargę czymś niezrozumiałym. Taki sposób procedowania jest nie do przyjęcia w demokratycznym państwie prawa. Niedopuszczalne jest skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne do rozpoznania w trybie uproszczonym, po uprzednim wyznaczeniu terminu rozprawy i jej odroczeniu.

18 Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Lublinie nie skorzystał z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

19 Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału III Izby Finansowej Naczelnego Sądu Administracyjnego, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COViD-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.)- dalej ustawa COVID -19, w brzmieniu obowiązującym od 15 kwietnia 2023 r, z uwagi na brak możliwości technicznych przeprowadzenia w krótkim terminie rozprawy stacjonarnej, a także na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, w niezmienionym składzie orzekającym, sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne.

20 Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

21 Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

22 Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023, poz. 1634, dalej jako: P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Ustawodawca nakłada zatem z jednej strony obowiązek rozpoznania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny w granicach zakreślonych skargą kasacyjną, z drugiej zaś strony zobowiązuje Sąd do wzięcia pod uwagę występowanie przesłanek nieważności postępowania nawet przy braku formalnego wniosku strony.

23 Analiza akt niniejszej sprawy wykazała, że wydanie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie nastąpiło w warunkach nieważności postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie doszło do naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., który stanowi, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Przesłanka nieważności postępowania stanowi podstawę uchylenia wyroku.

24 Prawo do sądu obejmuje nie tylko prawo dostępu do sądu, ale także prawo do właściwej procedury przed sądem. Prawo to aktualizuje się między innymi w umożliwieniu stronom podjęcia stosownych czynności procesowych (por. wyrok NSA z dnia 9 lipca 2021 r. sygn. I OSK 1939/20). Nieważność postępowania występuje, gdy zaistniałe uchybienie procesowe sądu godzi bezpośrednio w istotę procesu i pojawia się w razie fundamentalnych uchybień sądu godzących bezpośrednio w uprawnienia procesowe strony. Spełnienie przesłanki określonej art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. może nastąpić, gdy strona nie zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, jak również gdy na skutek innych zaniechań Sądu pierwszej instancji strona nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (por. wyrok NSA z dnia 6 czerwca 2022 r. sygn. II OSK 2135/20).

25 Jak wynika z akt sprawy, Sąd I instancji w dniu 4 marca 2020 r. odroczył rozprawę bez ustalenia nowego terminu, ze względu na wniosek strony o ustanowienie pełnomocnika w trybie prawa pomocy. Zarządzeniem z dnia 9 lipca 2020 r. Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skierował sprawę na rozprawę. Następnie w dniu 10 lipca 2020 r. zastępca Przewodniczącego Wydziału I w punkcie pierwszym zarządzenia uchylił zarządzenie z dnia 9 lipca 2020 r. o skierowaniu sprawy na rozprawę, w punkcie drugim skierował sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym, w punkcie trzecim wyznaczył posiedzenie niejawne na dzień 30 lipca 2020 r. (k. 43 akt sądowych). Zarządzenie z dnia 10 lipca 2020 r., na podstawie którego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym nie zostało doręczone ustanowionemu pełnomocnikowi Skarżącego.

26 Zgodnie z treścią art. 119 pkt 3 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie. W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżenia było postanowienie w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w zakresie zarzutów egzekucyjnych na które służyło zażalenie. Ponadto przepisy P.p.s.a. nie przewidują możliwości informowania stron postępowania o rozpatrzeniu sprawy w trybie uproszczonym ani o terminie posiedzenia. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nie prowadzi do pominięcia strony skarżącej, ponieważ podnoszone przez nią argumenty, podobnie jak argumenty skarżonego organu, są rozważane na podstawie akt sprawy oraz złożonej skargi. Powyższe oznacza, że co do zasady sprawa ze skargi na postanowienie jak w niniejszej sprawie mogła zostać skierowana do rozpoznania w trybie uproszczonym.

27 Podkreślenia jednak wymaga, że sprawa została pierwotnie skierowana na rozprawę zarządzeniem z 5 lutego 2020 r. Rozprawa odbyła się 4 marca 2020 r. Z uwagi na złożenie przez Stronę wniosku o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie doradcy podatkowego z urzędu, Sąd odroczył rozprawę bezterminowo. Natomiast po wyznaczeniu przez Krajową Izbę Doradców Podatkowych pełnomocnika, sprawa została skierowana ostatecznie na posiedzenie niejawne w dniu 30 lipca 2020 r., natomiast ustanowiony w sprawie pełnomocnik nie został o powyższym zawiadomiony.

28 Dla zapewnienia prawidłowego działania zasady prawa do sądu w tym możności obrony swoich praw, w sytuacji w której Stronie która złożyła skargę nie będąc reprezentowaną przez zawodowego pełnomocnika, po ustanowieniu takiego pełnomocnika z urzędu, należało umożliwić złożenie dodatkowego żądania, wniosków lub wyjaśnień. W okolicznościach sprawy uprawnione było oczekiwanie Strony dla której ustanowiono pełnomocnika z urzędu, a w zasadzie oczekiwanie jego pełnomocnika, że z uwagi na skierowanie sprawy na rozprawę – w tym samym trybie postępowanie to zostanie zakończone po jej odroczeniu. Pełnomocnik uzyskując informacje o terminie rozprawy uzyskałby pośrednio informację o terminie w jakim mógłby ewentualnie uzupełnić złożoną przez stronę samodzielnie skargę – czy to pisemnie czy też osobiście na rozprawie. Zgodnie z treścią art. 122 P.p.s.a. sąd rozpoznając sprawę w trybie uproszczonym może przekazać sprawę do rozpoznania na rozprawie. Za niedopuszczalne należy natomiast uznać skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne do rozpoznania w trybie uproszczonym, po uprzednim wyznaczeniu rozprawy i jej odroczeniu (B. Dauter [w:] A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, B. Dauter, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 122). Zasadnie więc Skarżący wskazuje, że niedopuszczalne jest skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne do rozpoznania w trybie uproszczonym po uprzednim wyznaczeniu terminu rozprawy i jej odroczeniu.

29 Naczelny Sąd Administracyjny ma na uwadze, że po wyznaczeniu rozprawy i po jej odroczeniu zaczęły obowiązywać przepisy ustawy COVID – 19. Przyjmując nawet, że w takiej sytuacji dopuszczalne było skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne, to jednak z uwagi na wcześniejsze skierowanie na rozprawę jak i późniejsze jej odroczenie, brak zawiadomienia o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne uniemożliwiło stronie zaprezentowania stanowiska, co w konsekwencji należało uznać jako naruszenie prawa do rzetelnego postępowania. Należy również podkreślić, że odroczenie rozprawy nastąpiło z powodu rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy – przyznanie pełnomocnika z urzędu. Pełnomocnik z urzędu został ustanowiony, jednak sposób w jaki przeprowadzono postępowanie ostatecznie uniemożliwił Stronie skorzystanie z przyznanego jej prawa na etapie postępowania przed sądem I instancji, co jest równoznaczne z pozbawieniem jej prawa do obrony swych praw.

30 Ponadto podkreślenia wymaga, że z treści zarządzenia znajdującego się w aktach na str. 43 nie wynika na jakiej podstawie sprawa z rozprawy, została skierowana do postępowania w trybie uproszczonym. Czy podstawą tego były przepisy ustawy COVID-19 czy też wynikało to z treści art. 119 pkt 3 P.p.s.a. (pomimo, że skierowanie sprawy z rozprawy do postępowania uproszczonego jest niedopuszczalne). Również z treści zarządzenia nie wynika z jakiej przyczyny został ponownie wyznaczony skład orzekający, wyznaczony skład orzekający różni od wyznaczenia zarządzeniem z dnia 5 lutego 2020 r. (zmienionym zarządzeniem z dnia 12 lutego 2020 r.

31 W okolicznościach niniejszej sprawy stwierdzić należy, że skierowanie jej do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym (niezależnie na jakiej podstawie tego dokonano), bez skutecznego poinformowania stron o tym fakcie oraz bez umożliwienia stronie skarżącej zajęcia pisemnego stanowiska w sprawie spowodowało, że gwarancje strony skarżącej w postępowaniu przed Sądem I instancji okazały się być iluzoryczne, a ona sama pozbawiona możliwości obrony swoich praw (art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.). Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie w całości i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania.

32 Stwierdzenie nieważności postępowania z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., oznacza, że bezprzedmiotowe staje się odniesienie do zarzutów skargi kasacyjnej, gdyż Sąd I instancji w całości oraz od początku przeprowadzi kontrolę zaskarżonej decyzji.

33 Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za sporządzoną i wniesioną skargę kasacyjną, albowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 254 § 1 i art. 258-261 P.p.s.a.

34 |Sędzia WSA (del.) |Sędzia NSA |Sędzia NSA |

35 |Anna Juszczyk-Wiśniewska |Anna Dalkowska |Paweł Borszowski |