Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2024 r., III FSK 18/24

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2024 r., III FSK 18/24

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Dominik Gajewski (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Krzysztof Przasnyski, po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 20 września 2023 r. sygn. akt I SA/Ol 35/23 w sprawie ze skargi A. N. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 9 listopada 2022 r. nr 2801-IEW.4268.8.2022 w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od A. N. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie kwotę 360 zł (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z 20 września 2023 r. sygn. akt I SA/Ol35/23 oddalił skargę A. N. (dalej: Skarżący) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie (dalej: DIAS, organ) z dnia 9 listopada 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych.

3 Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik z urzędu A. N., na podstawie art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej jako p.p.s.a.) zaskarżając go w całości.

4 Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

5 1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w postaci:

6 a) nierozpoznania istoty sprawy, polegające na niewłaściwym rozpoznaniu zarzutów i pominięciu dokonania kontroli w oparciu o art. 134 § 1 p.p.s.a. w zakresie, w jakim zaskarżone decyzje zostały wydane z obrazą art. 64e § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: u.p.e.a.) z uwagi na przekroczenie granic swobody uznania administracyjnego;

7 b) art. 64e § 1 u.p.e.a. poprzez pominięcie gwarancyjnej funkcji mechanizmu interpretacji prawa na korzyść podatnika, z bezzasadnym i naruszającym podstawowe prawa i wolności obywatelskie przyznaniem nadrzędności interesu fiskalnego nad interesem podatnika, w sytuacji gdy skarżący jest osobą schorowaną, nie ma środków na spłatę zobowiązania i jego jedynym majątkiem jest nieruchomość w której zamieszkuje, licytacja mieszkania może spowodować, że skarżący znajdzie się w kryzysie bezdomności i pogłębi się jego ubóstwo.

8 Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 176 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Olsztynie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi. Ponadto wniesiono o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz Kancelarii Adwokackiej Adwokat P. B. wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu według norm prawem przepisanych. Nadto na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

9 Organ złożył odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, zasądzenie od Skarżącego na rzecz Organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przypisanych.

10 Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

11 Skarga kasacyjna wobec braku usprawiedliwionych podstaw nie zasługiwała na uwzględnienie.

12 Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Analiza akt sprawy wskazuje, że nie zachodzi żadna z przesłanek wskazanych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego mogą zatem dotyczyć jedynie naruszeń przepisów wskazanych w skardze kasacyjnej.

13 Skarga kasacyjna została oparta zarówno na naruszeniu przepisów postępowania jak i na naruszeniu przepisu prawa materialnego, z tym, że ocena naruszenia przepisów postępowania tj. art. 134 § 1 p.p.s.a. zdeterminowana jest ustaleniem przesłanek naruszenia przepisu prawa materialnego art.64e § 1 u.p.e.a.

14 Naczelny Sąd Administracyjny, podziela ocenę Sądu I instancji, że w przedmiotowej sprawie organy podatkowe słusznie dokonały oceny wystąpienia w sprawie przesłanki "ważnego interesu podatnika" w umorzeniu kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku wystąpienia przesłanki "ważnego interesu publicznego". Sąd I instancji nie naruszył przy tym art. 134 p.p.s.a. poprzez pominięcie kontroli organów orzekających w sprawie w zakresie przekroczenia granic swobody uznania administracyjnego.

15 Przedmiotem kontroli Sądu I instancji stało się postanowienie w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych. Podstawę prawną kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 64e § 1 i art. 64e § 2 pkt 1 lit. a) ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r., poz. 479 ze zm.), dalej jako u.p.e.a., w myśl których organ egzekucyjny prowadzący postępowanie egzekucyjne może umorzyć w całości lub w części koszty egzekucyjne (§ 1). Koszty egzekucyjne mogą być umorzone na wniosek zobowiązanego, jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny.

16 Z powołanego przepisu wynika, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych ma charakter uznaniowy, o czym świadczy użycie określenia "mogą". Istota uznania administracyjnego polega na tym, że samo stwierdzenie przez organ ziszczenia się ustawowych przesłanek może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia uwzględniającego wniosek strony. Nie może to jednak oznaczać dowolności organu rozpoznającego wniosek w tym zakresie. Winien on rzetelnie, z poszanowaniem zasad procesowych, wyjaśnić w ustalonym stanie faktycznym motywy swego rozstrzygnięcia. Tak więc nawet w przypadku, gdy organ egzekucyjny stwierdzi istnienie przesłanek z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a. może – działając w ramach uznania administracyjnego – odmówić umorzenia, co oznacza, że odmowa umorzenia nie narusza prawa zarówno wówczas, gdy wystąpią przesłanki do ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie mają one miejsca (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 lutego 2016 r., II FSK 3740/13). Orzeczenie uznaniowe może być przez sąd uchylone w wypadkach stwierdzenia, że zostało wydane z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego.

17 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji prawidłowo uznał, że w niniejszej sprawie organ przeprowadził wnikliwe postępowanie ustalając sytuację majątkową i zdrowotną skarżącego. W aktach administracyjnych znajduje się szereg dokumentów, złożonych zarówno przez stronę, jak i zgromadzonych przez organ, które pozwoliły na dokładną ocenę sytuacji finansowej wnioskodawcy, jego dochodów, wydatków oraz sytuacji bytowej. Pełne ustalenie stanu faktycznego pozwoliło organowi na prawidłową, zgodną z zasadami doświadczenia życiowego i logiki, ocenę wystąpienia w sprawie przesłanek z art. 64e § 2 pkt 1 lit. a) u.p.e.a.

18 Obciążenie kosztami egzekucyjnymi ma na celu zarówno pokrywanie przez zobowiązanego realnych kosztów powstających w toku konkretnych czynności egzekucyjnych, a nie przez Skarb Państwa, jak i stanowi pewien rodzaj sankcji za nieterminowe regulowanie należności – w tym przypadku zaległości podatkowej w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 r. Z tego powodu ustawodawca nadał kosztom egzekucyjnym szczególne znaczenie, gdyż z kwot uzyskanych z egzekucji, to właśnie koszty egzekucyjne pokrywane są w pierwszej kolejności. Umorzenie kosztów egzekucyjnych stanowiłoby jednocześnie nieuzasadnione uprzywilejowanie skarżącego w stosunku do pozostałych dłużników oraz bezpowrotną rezygnację z wpływu środków do budżetu państwa, a więc nie byłoby zgodne z interesem Skarbu Państwa. Ulga ta powodowałaby w istocie przerzucenie na budżet państwa dodatkowego ciężaru. W interesie publicznym leży tymczasem dążenie przez organy Państwa do sprawiedliwego traktowania wszystkich jego obywateli – oznacza to także sprawiedliwość w ponoszeniu obciążeń publicznoprawnych.

19 Pojęcie interesu publicznego na gruncie tego przepisu należy rozumieć jako respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, sprawność działania administracji publicznej itp. Pojęcie interesu publicznego nie ma więc stałego zakresu i wymaga każdorazowo dokonania oceny skutków rozstrzygnięć prawnych z punktu widzenia respektowania wartości, które kryć się mogą pod pojęciem interesu publicznego. Dodatkowo określenie, że tak rozumiany interes publiczny ma być "ważny" oznacza taki, od którego wiele zależy, mający dużą wagę, duże znaczenie, znaczący, doniosły, cenny. Określenie to zatem wymagało dodatkowo wykazania, że ustalenie istnienia tej przesłanki musiało mieć szczególnie doniosłe znaczenie z uwagi na wartości respektowane przez ogół społeczeństwa.

20 W interesie publicznym jest przede wszystkim zrealizowanie celów egzekucji administracyjnej (por. wyrok NSA z 27 listopada 2013 r., II FSK 1637/13). Tak rozumianym celom nie można przeciwstawiać subiektywnie rozumianego interesu skarżącego. Tego rodzaju przesłanki nie przewiduje omawiany przepis art. 64e § 2 pkt 1-3 u.p.e.a.

21 Niemniej wobec zaistnienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego istotna stała się kwestia oceny odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych dokonana w ramach uznania administracyjnego.

22 Odnotowania wymaga w tym zakresie, że koszty egzekucyjne w niniejszej sprawie powstały w związku z doprowadzeniem przez skarżącego do przymusowej realizacji zobowiązania podatkowego. Zobowiązanie to powstało w efekcie sprzedaży przez podatnika papierów wartościowych na kwotę 195.825 zł. Wyrokiem z 20 września 2023 r., I SA/Ol 34/23, tut. Sąd oddalił skargę na decyzję Dyrektora IAS z 4 października 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia zobowiązanemu zaległości podatkowej z tego tytułu. Z okoliczności faktycznych wskazanej sprawy wynika, że skarżący zdawał sobie sprawę z ciążącego na nim obowiązku podatkowego. Złożył bowiem 26 listopada 2014 r. deklarację o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2011 r. z wykazaną kwotą 36.036 zł podatku należnego do zapłaty (k. 15 akt adm. w sprawie I SA/Ol 34/23). Konsekwencją niewykonania obowiązku podatkowego stało się doręczenie upomnienia z 19 grudnia 2014 r. (k. 22), a następnie, wobec niewykonania obowiązku, wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Zatem skarżący musiał się liczyć z tym, że jego świadome działanie doprowadzi do przymusowego wykonania obowiązku o charakterze pieniężnym, na spełnienie którego posiadał środki. Natomiast powstanie kosztów egzekucyjnych jest nieuniknioną konsekwencją wszczęcia postępowania egzekucyjnego, na co strona miała wpływ.

23 Postępowanie egzekucyjne nie jest ponadto nieskuteczne. W jego toku wyegzekwowano kwotę 14.258,73 zł, rozliczoną na należność główną, odsetki, koszty egzekucyjne i koszty upomnienia (k. 25-22 akt adm.). Na dzień złożenia wniosku o udzielenie wnioskowanej ulgi skarżący posiadał do zapłaty zobowiązanie podatkowe w kwocie 28.310,68 zł, wraz z odsetkami za zwłokę w wysokości 25.821 zł.

24 Słusznie zatem Sąd I instancji uznał, że organ wziął też pod uwagę fakt posiadania przez stronę majątku nieruchomego, z uzyskania którego środki powinny zaspokoić kwoty zaległości wnioskodawcy.

25 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawidłowo Sąd I instancji stwierdził, że zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwalał na rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej i pozwalał Sądowi I instancji na uznanie, że organy wydały prawidłowe rozstrzygnięcie mieszczące się w granicach zakreślonych przez prawo. Interes Skarżącego został oceniony przez pryzmat jego sytuacji finansowej, majątkowej i zdrowotnej oraz został prawidłowo skonfrontowany z ważnym interesem publicznym.

26 Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego odmowa umorzenia zaległości podatkowej nie nosi cech dowolności, została dokonana w ramach uznania administracyjnego. Zostały rozważone wszystkie argumenty podnoszone przez Skarżącego, przedstawiono istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy i dokonano jego prawidłowej oceny.

27 W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art.184 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2, art. 205 § 2 oraz art. 209 tej ustawy.

28 SNSA Dominik Gajewski SNSA Bogusław Dauter SWSA(del.) Krzysztof Przasnyski