Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 marca 2023 r., III FSK 1230/22

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 marca 2023 r., III FSK 1230/22

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent (sprawozdawca), Protokolant Adrian Wierzchowski, , po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2023 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 czerwca 2022 r. sygn. akt I SA/Gd 368/22 w sprawie ze skargi L.Z. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 4 lutego 2022 r. nr 2201-IEE.711.91.11.2022.2.AW w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku, 2) zasądza od L.Z. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2022 r. sygn. akt I SA/Gd 368/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w sprawie ze skargi L.Z. uchylił postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 4 lutego 2022 r. oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Lęborku z dnia 25 listopada 2021 r. w przedmiocie udzielenia przybicia na rzecz licytanta J.B.

3 WSA podał, że istotą sporu jest ocena dopuszczalności zamknięcia licytacji jako warunku wydania postanowienia o przybiciu. Strona zgłosiła zarzut zaniżenia wartości nieruchomości. WSA zauważył, że pomiędzy datą oszacowania wartości nieruchomości a ogłoszenia (1 czerwca 2021 r.) i przeprowadzenia licytacji (22 lipca 2021 r.) upłynął czas ponad 18 miesięcy. Sąd podzielił pogląd wyrażony w wyroku WSA w Gdańsku z dnia 30 listopada 2021 r., I SA/Gd 1133/21, i podał, że oszacowana przez rzeczoznawcę majątkowego wartość nieruchomości stanowi podstawę ustalania ceny wywoławczej (art. 111e oraz 111i § 1 i 2, art. 111j § 1 i 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dalej: u.p.e.a. Sąd I instancji podał, że zgodnie z art. 110u § 2 u.p.e.a., jeżeli w stanie nieruchomości, w okresie pomiędzy sporządzeniem opisu i oszacowania jej wartości a wyznaczonym terminem licytacji zajdą istotne zmiany, organ egzekucyjny może przeprowadzić dodatkowy opis i oszacowanie wartości nieruchomości. Nie jest dopuszczalne przystąpienie do licytacji ze wskazaniem ceny wywoławczej wywodzonej z operatu szacunkowego rzeczoznawcy, jeżeli nie został sporządzony protokół, co do którego stronie przysługuje prawo zaskarżenia. W ocenie Sądu brak podstaw do uznania, że spełniona została przesłanka "zakończenia licytacji" warunkująca udzielenie przybicia, jeżeli licytacja nie została przeprowadzona zgodnie z przepisami prawa gwarantującymi stronie na każdym etapie postępowania ochrony zgodnej z przepisami prawa. Zdaniem WSA przez zwrot "w stanie nieruchomości (...) zajdą istotne zmiany", zawarty w art. 110u § 2 u.p.e.a., powinno się rozumieć także istotne zmiany wartości rynkowej nieruchomości, niezależnie od tego, z jakich przyczyn wynikają. Prowadzone postępowanie egzekucyjne, którego celem jest zapewnienie równowagi pomiędzy interesem dłużnika i wierzyciela, wymaga szczególnej staranności organu w zakresie przeciwdziałania skutkom inflacji. Mechanizm ten stanowi środek gwarancyjny dochowania wymogów prawnych przybicia.

4 Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył pełnomocnik organu wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od skarżącego na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania w sposób mający wpływ na wynik sprawy rozpoznawanej przez Sąd I instancji (podstawa kasacyjna z art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, dalej: p.p.s.a., tj.:

5 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. przez uwzględnienie skargi pomimo jej bezzasadności; naruszeniu art. 3 § 1 p.p.s.a. przez błędną kontrolę niniejszej sprawy oraz błędne zastosowanie środków określonych w ustawie i uznanie skargi za zasadną w sytuacji, gdy zaskarżone postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Lęborku z dnia 28 czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie udzielenia przybicia nie zawierało podstaw prawnych uzasadniających jej uchylenie, zatem skarga winna być oddalona na podstawie art. 151 p.p.s.a.,

6 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. przez wykroczenie i orzeczenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku poza zakresem sprawy polegające na orzeczeniu poza etapem przybicia, tj. odniesienie się do etapu opisu i oszacowania wartości nieruchomości, który jest odrębnym etapem postępowania,

7 - art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 111n § 1 lub 2 u.p.e.a. przez uchylenie postanowień organu egzekucyjnego I i II instancji pomimo tego, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku nie stwierdził przesłanek warunkujących odmowę przybicia tj. organ egzekucyjny odmawia przybicia, jeżeli ostateczne rozstrzygnięcia skarg lub zażaleń wniesionych w toku postępowania egzekucyjnego potwierdzą naruszenie przepisów postępowania w toku licytacji i jeżeli uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik licytacji albo, jeżeli uczestnik nie otrzymał zawiadomienia o licytacji, chyba że będąc na licytacji nie wystąpił ze skargą na to uchybienie lub "gdy postępowanie polegało umorzeniu lub zawieszeniu",

8 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 153 p.p.s.a. i w zw. z art. 111 n § 3 i w zw. z art. 111n § 1 i § 2 u.p.e.a. przez nakazanie powtórzenia czynności opisu i oszacowania wbrew powyższym regulacjom,

9 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 111f § 4 u.p.e.a. przez bezzasadne przyjęcie, że nie doszło do "zakończenia licytacji" warunkującej udzielenie przybicia, podczas gdy ze zgromadzonych dokumentów wynika, że w dniu 22 lipca 2021 r. odbyła się pierwsza licytacja oraz protokół dokumentujący przebieg licytacji został prawidłowo doręczony pełnomocnikowi skarżącego, a etap licytacji został zakończony i nie wniesiono żadnych skarg na czynności poborcy skarbowego w toku licytacji aż do jej zamknięcia,

10 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 110 u § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przez wskazanie, że w sprawie został naruszony art. 110 u § 2 u.p.e.a. i należy sporządzić dodatkowy opis i oszacowanie wartości nieruchomości, sporządzić protokół, co do którego stronie przysługuje prawo zaskarżenia, podczas gdy sprawa opisu i oszacowania podlegała już ostatecznemu rozstrzygnięciu organu egzekucyjnego – Naczelnik Urzędu Skarbowego w Lęborku sporządził protokół opisu i oszacowania nr [...] z dnia 8 stycznia 2020 r., co do którego skarżący obecny podczas jego spisywania nie złożył zarzutów i organ egzekucyjny postanowienia w tym przedmiocie nie wydał.

11 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 110 u § 2 u.p.e.a. przez wskazanie, że został naruszony art. 110 u § 2 u.p.e.a. i należy sporządzić dodatkowy protokół opisu i oszacowania w sytuacji, gdy przepis powyższy takiego obowiązku nie nakłada i jednocześnie protokół opisu i oszacowania został sporządzony w dniu 8 stycznia 2020 r. nr [...],

12 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. przez zawarcie w uzasadnieniu błędnej oceny prawnej i wskazanie w konsekwencji nieprawidłowego zalecenia organom egzekucyjnym co do dalszego postępowania przez "dokonanie przybicia po przeprowadzeniu prawidłowego postępowania licytacyjnego, w którym dokonana oszacowana wartość nieruchomości na poziomie akceptowalnym w dacie prowadzonej egzekucji nieruchomości" w sytuacji gdy nie zaistniały przesłanki do wydania postanowienia o odmowie udzielenia przybicia z art. 111n § 1 lub § 2 u.p.e.a.,

13 - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu skarżonego wyroku istotności wpływu rzekomych naruszeń na wynik sprawy w sytuacji, gdy celem postępowania egzekucyjnego jest doprowadzenie do realizacji przez zobowiązanego jego obowiązków.

14 W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona wniosła o jej oddalenie.

15 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

16 Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, t.j.), dalej: "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 8 grudnia 2009r., II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 40). Skarga kasacyjna została zatem zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.). W tym zakresie okazała się zasadna.

17 Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej było postanowienie w przedmiocie udzielenia przybicia, co stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. zakreślało granice sprawy. Zgodnie z art. 111m ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. t.j. z 2020 r., poz. 1427, ze zm.), dalej: "u.p.e.a" po zamknięciu licytacji organ egzekucyjny wydaje postanowienie o przybiciu na rzecz licytanta, który zaoferował najwyższą cenę (§ 1 ). Postanowienie o przybiciu ogłasza się niezwłocznie po zamknięciu licytacji, z zastrzeżeniem § 3 (§ 2). Jeżeli skargi lub zażalenia wniesione w toku postępowania egzekucyjnego nie są jeszcze ostatecznie rozstrzygnięte, organ egzekucyjny wstrzymuje wydanie postanowienia o przybiciu do czasu ich rozstrzygnięcia (§ 3). Gdy przejęcie nieruchomości na własność ma nastąpić po niedojściu do skutku licytacji, organ egzekucyjny udziela przybicia na rzecz przejmującego po wysłuchaniu wnioskodawcy (§ 4). Postanowienie o przybiciu zawiera firmę lub imię i nazwisko nabywcy, oznaczenie nieruchomości, datę licytacji i cenę nabycia (§ 5). Jednocześnie odmowę przybicia uregulowano w art. 111n u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem organ egzekucyjny odmawia przybicia, jeżeli ostateczne rozstrzygnięcia skarg lub zażaleń wniesionych w toku postępowania egzekucyjnego potwierdzą naruszenie przepisów postępowania w toku licytacji i jeżeli uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik licytacji albo, jeżeli uczestnik nie otrzymał zawiadomienia o licytacji, chyba że będąc na licytacji nie wystąpił ze skargą na to uchybienie (§ 1). Organ egzekucyjny odmawia przybicia również wtedy, gdy postępowanie egzekucyjne podlegało umorzeniu lub zawieszeniu (§ 2). Organ egzekucyjny wyznacza ponowną licytację: 1) jeżeli odmówi przybicia z przyczyn, o których mowa w § 1; 2) po ustaniu przyczyny zawieszenia. Jednak żaden z tych przepisów postępowania egzekucyjnego nie stanowił podstawy stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, a przynajmniej nie został powołany jako taki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

18 Postanowienie o przybiciu to oświadczenie woli organu egzekucyjnego o sprzedaży nieruchomości licytantowi wskazanemu w tym rozstrzygnięciu. Równocześnie potwierdza ono prawidłowość czynności dokonanych w toku postępowania egzekucyjnego. Organ egzekucyjny powinien wydać postanowienie w sprawie przybicia niezwłocznie po zamknięciu licytacji, chyba że wniesione wcześniej skargi lub zażalenia nie zostały ostatecznie rozstrzygnięte do chwili zamknięcia licytacji. Przedmiot tych skarg lub zażaleń nie jest istotny; mogą one dotyczyć czynności organu egzekucyjnego lub poborcy skarbowego, dokonanych zarówno w toku egzekucji z nieruchomości, jak i wcześniej. Skutkiem udzielenia licytantowi przybicia jest uzyskanie przez niego prawa do przyznania mu własności nieruchomości po spełnieniu warunków licytacyjnych co do zapłaty ceny (por.: Przybysz Piotr Marek, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, wyd. IX WKP 2021 – komentarz do art. 111m, stan prawny: 16 listopada 2020 r., LEX). Stąd wynikają dwie ważkie dla sprawy kwestie. Po pierwsze orzeczenie administracyjne dotyczy prawa własności, które jest dobrem chronionym na poziomie ustawy zasadniczej (art. 64 Konstytucji RP). Po drugie postanowienie to potwierdzając prawidłowość czynności dokonanych w toku postępowania egzekucyjnego, powinno być badane przez Sąd szeroko, w kontekście możliwych środków zaskarżenia przewidzianych w ustawie egzekucyjnej. Zatem uzasadnienie powinno jednoznacznie tłumaczyć stanowisko przyjęte w orzeczeniu Sądu.

19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zbyt ogólnie uzasadnił przyjęte przez siebie założenie niedopuszczalności zamknięcia licytacji. W uzasadnieniu wyroku nie zawarł podstawy prawnej przyjętego stanowiska, w szczególności nie wyjaśnił dlaczego oszacowana wartość nieruchomości w wysokości przyjętej przez organ powinna być aktualna i co to w zasadzie dla Sądu oznacza. Dynamika rynku nieruchomości w Polsce, na co powołano się w orzeczeniu, może przyjąć różne postaci i ostatecznie nie tłumaczy wniosków WSA, gdyż tłumaczy jak to się ma do istotnych okoliczności sprawy. W szczególności nie przedstawiono żadnej analizy pozwalającej na stwierdzenie, że określonej przez biegłego wartości nie można przyjąć. Uznając, że prowadzone postępowanie egzekucyjne, ma na celu zapewnienie równowagi pomiędzy interesem dłużnika i wierzyciela i wymaga szczególnej staranności organu w zakresie przeciwdziałania skutkom inflacji, należało uzasadnić dlaczego mechanizm ten stanowi środek gwarancyjny dochowania wymogów prawnych przybicia. Stwierdzenia zawarte w orzeczeniu są o zbyt dużym stopniu uogólnienia, co nie pozwala na skontrolowanie poprawności rozstrzygnięcia. Chcąc wskazać organowi, by ten dokonał oszacowania wartości nieruchomości na poziomie akceptowalnym w dacie prowadzonej egzekucji nieruchomości, należało podać i wyjaśnić podstawę prawną uznania, że poziom "akceptowalny" może spełnić ten warunek. Nie może też ujść uwadze, że w sentencji orzeczenia operowano pojęciem "decyzja", a nie "postanowienie".

20 W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji przywołuje jedynie art. 110 u § 2 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem jeżeli w stanie nieruchomości, w okresie pomiędzy sporządzeniem opisu i oszacowaniem jej wartości a wyznaczonym terminem licytacji, zajdą istotne zmiany, organ egzekucyjny może przeprowadzić dodatkowy opis i oszacowanie wartości nieruchomości. Zatem organ egzekucyjny, w zakresie dopuszczenia do dodatkowego opisu i oszacowania wartości nieruchomości, podejmuje rozstrzygnięcie z urzędu lub na wniosek uczestnika postępowania egzekucyjnego. Zapada ono w formie postanowienia, na które przysługuje zażalenie (por. Paweł Daniel w: Duże Komentarze Becka R. Hauser, M. Wierzbowski (redaktorzy); Postępowanie egzekucyjne w administracji; Komentarz; Warszawa 2021; str. 734). Sąd zgadza się również z tym, że przez zwrot "w stanie nieruchomości (...) zajdą istotne zmiany", zawarty w art. 110u § 2 u.p.e.a., powinno się rozumieć także istotne zmiany wartości rynkowej nieruchomości, niezależnie od tego, z jakich przyczyn wynikają. Jednakże WSA w Gdańsku nie ocenił sprawy pod kątem formalnego złożenia wniosku, o jakim mowa w tym przepisie. Przywołał jedynie krótko, że skarżący miał zastrzeżenia do przyjętej wartości nieruchomości. WSA nakładając obowiązek "dokonania oszacowania wartości na poziomie akceptowalnym", ani nie zdefiniował użytego przez siebie pojęcia "akceptowalny", ani nie wskazał przepisu prawa, z którego wynikałby taki obowiązek. Na podstawie art. 110 u § 2 u.p.e.a. organ egzekucyjny jedynie "może" przeprowadzić dodatkowy opis i oszacowanie wartości nieruchomości, a w sprawie nie przyjęto, by został złożony wniosek, jaki należałoby rozpatrzyć w świetle tego przepisu. Sąd pierwszej instancji nie wskazał też konkretnych okoliczności faktycznych, z których mogłyby wynikać istotne zmiany wartości rynkowej licytowanej nieruchomości w stosunku do wartości wcześniej oszacowanej przez biegłego. W sprawie skarżący przez swego pełnomocnika w toku licytacji zarzucił nieaktualną wartość szacunkową nieruchomości, co komornik skarbowy potraktował i rozstrzygnął na podstawie art. 111l u.p.e.a., a więc skargi na czynności poborcy skarbowego w toku licytacji. W zaskarżonym wyroku nie zakwestionowano takiego rozpoznania działania skarżącego w procedurze egzekucyjnej. WSA jedynie odnotowuje, że strona zgłosiła zarzut zaniżenia wartości nieruchomości, jednak w żaden sposób nie ocenia tego w świetle prawa.

21 Zatem w ocenie NSA przede wszystkim należało zgodzić się z organem, że naruszony został art. 141 § 4 p.p.s.a. Z przepisu tego wynika, że jednym z elementów niezbędnych uzasadnienia wyroku jest wskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Konieczne jest zatem podanie przepisów prawa, które legły u podstaw rozstrzygnięcia oraz wyjaśnienie, jak sąd rozumiał te przepisy i dlaczego jego zdaniem miały one zastosowanie w sprawie. Wymóg zawarcia w uzasadnieniu wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia należy rozumieć w ten sposób, że uzasadnienie musi pozwalać na skontrolowanie przez strony i sąd wyższej instancji, czy sąd orzekający nie popełnił w swoim rozumowaniu błędów, tj. winna zostać w nim uwidoczniona operacja logiczna, którą przeprowadził sąd, stosując określone normy prawne w rozstrzyganej sprawie. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zabrakło tego elementu.

22 Wobec uwzględnienia takiego zakresu zarzutów skargi kasacyjnej, NSA przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Gdańsku. Sąd powinien wykazać, że w okolicznościach sprawy z przywołanych przepisów prawa (podstawy prawnej) logicznymi i zgodnymi z doświadczeniem życiowym są wnioski, jakie stanowią podstawę sentencji wyroku (wyjaśnienie podstawy prawnej).

23 Mając na względzie powyższe oraz art. 185 § 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Odnosząc się do odpowiedzi na skargę kasacyjną, gdzie podniesiono zarzuty co do braku możliwości skarżącego obrony swych praw w postępowaniu egzekucyjnym, powołując się na stwierdzoną u niego chorobę psychiczną, ponieważ są to zarzuty złożone poza procedurą przewidzianą dla skargi kasacyjnej, stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., pozostają poza granicami rozpoznania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny.

24 O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 2, art. 205 § 2 p.p.s.a., art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a oraz ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U. z 2018 r., poz. 265).

25 Mirella Łent Paweł Borszowski Sławomir Presnarowicz